EBOLUSYUNISTANG PANITIKAN PARA SA KABATAANG MANUNULAT NA TATANGHALING NATIONAL ARTIST BUKAS

 

“Gawing maayos ang kabuktutan at hahangaan, at magkakaroon pa ng maraming kakampi…”

-Simoun “Ang Filibusterismo”

 

“…  the traditional intellectual has become increasingly marginalized. A 1950s education in Freud, Marx, and modernism is not a sufficient qualification for a thinking person today. Indeed, the traditional American intellectuals are, in a sense, increasingly reactionary, and quite often proudly (and perversely) ignorant of many of the truly significant intellectual accomplishments of our time. Their culture, which dismisses science, is often nonempirical. It uses its own jargon and washes its own laundry. It is chiefly characterized by comment on comments, the swelling spiral of commentary eventually reaching the point where the real world gets lost.”

- John Brockman, “The New Humanist”

 

“We have now reached another cultural terminus… A flute is not only dead, it is void of experience of any kind.”

- Brian Goodwin, Biologist

 

Kailan po kayo huling nagpahigop o nagdiskarga ng septic tank? Apatnapu hanggang limampung taon ang nakakaraan, ang masang Pilipino’y tumatae sa lilim ng mga punong kawayan, sa pilapil, sa ilog, sa riles ng tren, sa gabay ng tulay sa karsada o kahit saang gilid, likod at sulok sa loob at labas ng bakuran. Uso rin ang pagtae sa papel, ibinabalot na parang pansit at itinatapon kung saan may espasyo – sa basurahan o sa bakanteng lote. Bahala na kung darating ang trak ng kolektor ng basura.

Limampung taon lang pala ang kailangan para mamulat ang marami na ang tae ay pinagmumulan ng sakit. Maipagmamalaki natin sa buong mundo na puwersado ngayon ang pamilyang Pinoy na isama sa plano ang inodoro sa pagtatayo ng bahay gaano man kasikip ang ating home sweet home.

Teka muna, hindi pabrika ng inodoro o negosyo ng orinola ang paksa ko sa artikulong ito. Tungkol po ito sa panulang Tagalog na naging panulaang Finoy. Panulaang pinaglunoy sa ilog ng polusyong ikinakalat ng mga Balagtasista at post-Modernistang makata. – na may malaking kinalaman sa pagpapahalaga sa buhay ng isang bansang namumukod sa pagiging Kristiano at konting porsiyentong Kamusliman. Ang artikulong ito’y ituring na pangarap para sa isang kalinangang sisibol mula sa pozo negra.

Dahil masyadong malawak ang polusyon sa kalinangang Finoy – para masapol ang paksa ng dumi sa ating paniniwala at kaasalan sa buhay – isesentro ko na lang ito sa literatura at partikular sa panulaan – at sa kamandag ng impluwensiya ng makata bilang ahente o mersenaryo ng polusyon. Binibigyan natin ng kaukulang pansin laluna ang mga Imperyalistang Mananagalog sa akademya.

Ang usaping ito, bagamat kahiya-hiya at katawatawa ay sintomas ng sakit ng literatura. Tanda sa kababawang mag-isip ng di kokonting manunulat. Kung saan nagmula ang sanhi – talamak na sakit ang usaping itong pinagmumulan ng polusyon sa isip – na ang bunga’y metapisikal na pamumuhay at kalinangang sarado-Katoliko-Kristiano. Bininyagan ko ang natuklasan kong “mother of all viruses na “Holy Bible.” Bitbit ito ng mga mersenaryong kampun ng Vatican na alalay ni Magelan at Legazpi nang pasukin at lupigin ang ating kapuluan.

Ang mapaminsalang virus ay naisasalin hindi sa nakabukang sugat – hindi sa hininga -hindi sa laway o halik, kundi sa salita. Naipapasa sa pamamagitan ng misa, book launching, bookstore, akademya, simposyum, workshop, balagtasan, panayam at lumalagos sa massmedia – at sa mga komperensiyang panliteratura – laluna ang mga timpalak, grant, publikasyon. At ang mabisang tagapagkalat ng mikrobyo ay mga ebanghelista, manunulat at makata.

Sa mutasyon ng mga viruses, nagsulputan ang mga organisasyong panliteratura. Sama-sama, iba’t ibang pangkat na parang maaamong tupa; ngunit maiingay na pato kapag nagtatalu-talo o nagdidibate. Sa prinsipyong kami-kami, kayo-kayo, bayanihan ng mga kulto versus kulto. Aaminin kong masimbuyo ang aking paglalahad, at maipapaunawa ko lamang kung ano ang dahilan at kung bakit – marahil – ay sa kabuuan ng aking mga tinitipong tula at sanaysay tungkol sa tingin ko’y kanser sa literaturang Filipino. Hangad ko’y lunas sa karamdaman; ito ang sentrong laman ng “Kuntra Krusada” Laban sa Kultura ng mga Hari.

Nagpupuyo ang aking krusada sa usaping kung paano inilagay sa balag ng alanganin o kahihiyan ang pagdakila sa Florante at Laura at pagtuturing kay Balagtas na Dangal ng Lahi. Kumbakit kuntra ito sa sulong na pag-iisip, kuntra sa progresibong buhay at panitikan. Minabuti kong araling maige ang usaping ito, sa tapat kong hangaring mailigtas natin ang mga sarili – sa katatawanan at kahihiyan mula sa despalinghadong pagkilala sa negatibo at positibo – ng makaagham kuntra metapisikal na pagpapahalaga sa buhay at panitikan. Sa teksto at sa gawa. Sa akademya at sa lansangan. Sa party at sa bahay. Tulog man o gising, alumpihit man sa higaan, naghihilik, nananaginip. o kahit nakalutang sa balumbon ng salapi at sa dumadanak na sipon at tulong-laway. Gusto kong maging hamak na manananggal ng sarili nating nagtututong na muta na naging kulaba.

Huwag po kayong basta-basta mag-iinit ng ulo kung salungat sa inyong nakamulatan ang aking pakilasa. Paulit-ulit po akong nakikiusap at nagmumungkahi ng hinahon, kababaang-loob at sentido kumon para maiwasan natin ang tuluyang pagkalat ng virus sa kabataan. Kailangan ang maraming whistle blowers sa ating panitikan – para hindi maligaw ng landas ang kabataang makata at manunulat na naghahanap ng ehemplo para maging dakila o parangalang National Artist balang araw. Walang personalan. Ito’y istoryang pampanitikan na batay sa ebidensiya hindi tsismis.

Sino ang ehemplo? Sa totoo lang, hindi kailangan ng isang pam-Phd’ng disertasyon para makilatis nang mabuti ang mga sikat na manunulat na kumakatawan sa panulaang Finoy. Halimbawa ay ang kontrobersya ng karerang pampanitikan ni Virgilio S. Almario A.K.A. Rio Alma.

Bakit natin babatuhin ang isang mataas na punong mangga – kung hindi marami kasing bunga?

Hindi kukulangin sa sandosenang libro ng tula at sanaysay – mga salin at coffe table book, ang nasa display ng National Bookstore at Powerbooks ang mga akda ng National Artist na si Almario. Napakakapal na at bolyum-bolyum na ang libro ni Rio Alma. Ayon nga kay Roberto T. Anonuevo:

     “Naniniwala ako na si Rio Alma pa rin ang pinakamahusay na makatang Filipino sa panahong ito, na pandaigdigan ang kalibre o husay, at maaaring ilaban o ipusta kahit sa premyo Nobel [Nobel Prize]. Ang problema sa mga bumubuo ng Nobel ay maaaring walang pasensiya ang mga ito na basahin ang lalim at lawak ng pananalinghaga ni Rio, na banyaga sa kanilang hinagap lalo’t nagmumula siya sa isang munting arkipelago sa Timog Silangang Asya. Nauuna sa kaniyang panahon si Rio Alma bilang makata, at ang kaniyang pagkamakata’y laging nakaugnay sa kaniyang tinubuang bayan samantalang handang sumagap sa anumang maihahain ng daigdig. Kahanga-hanga rin ang kaniyang bisyon sa panulaang Filipinas, na hindi ko natagpuan sa iba pang makata ng kaniyang henerasyon.”

     “Kailangang tuklasin muli si Rio Alma bilang makata. At magagawa natin ito sa pagbabasa ng kaniyang mga aklat na naghihintay lamang na buklatin.”

     Sana nga’y magkatotoong manalo sa Nobel si Rio Alma, kaya lamang si Anonuevo na rin ang nagduda sa kakayahang umunawa at pasensyang magbasa ng  mga hurado ng Nobel -  sa malalim at malawak na tulain ni Rio Alma. Sayang, pero mismong si Anonuevo na rin ang unang humahamak sa pagkakaugnay ni Almario sa  minamahal niyang bayang Filipinas. Kung may kakatawan sanang Finoy na maging hurado sa Nobel, yung may kakayahang magpasensya at hindi lalaitin ang Inang Bayang pinagmulan din ni Anonuevo.

Kay Anonuevo pa lang,  bagsak na si Rio Alma.

Sang-ayon po kami, kay Anonuevo, basahin natin ang lawak at lalim ng poetika ni Rio Alma.

Nagsimulang sumikat si Rio Alma – at/o Virgilio S. Almario – bilang kritiko mula sa University of the East kasama nina Roger Mangahas at Lamberto E. Antonio – tinawag nila ang sariling grupo na Tungkong Kalan sa panulaan. Sila ang pasimunong “rebeldeng” makata laban sa mga makaluma at umiiral na Balagtasismo noon sa Panulaang Tagalog.

Ngunit sa kabilang pampang ng  ilog na kinatatayuan ni Anonuevo, hayag ang mga dokumento ang matatalim na puna kundi man pagkondena kay Almario ng kanyang mga “kaaway” na kritiko sa kasaysayan at literatura. Nasa mga sanaysay ni Gelacio Guillermo ang pagtuligsa sa poetika at moralidad ng primera klaseng makata at National Artist. Malalim na naikintal ni Guillermo ang detalye ng pagiging Marcos loyalist ni Almario.   Ganito ang bahagi ng paliwanag ni Guillermo sa pagiging kuntra-rebolusyunaryo ni Rio Alma:

     “Tinangkang salungatin ni Almario ang ganitong pagsulong ng rebolusyong pangkultura noong 1982 (“Ang Makata sa Albanya: Isang Pagsusuri sa Tulang Makabansa”) at inulit noong 2000 (“Kapag Isinangkot ang Pagtula: Ang Panulaang Filipino tungo sa Bagong Milenyo”). Sa panulaang Pilipino, si Almario ang tagabandila ng “pag-iiba ng paksa.”  Hindi lang iyan: siya ang pangunahing tagatuligsa ng kasalukuyang panulaang bahagi ng tinatalikuran/pinagtataksilan niyang “mahabang tradisyon ng panlipunang pakikisangkot ng panulaang Filipino.”   http://www.bulatlat.com/news/5-44/5-44-paksa.htm

     Masigasig din sa pagdudukumento ang mandudulang si Reuel Molina Aguila sa mga naging “krimen” ni Rio Alma bilang kadreng pampanitikan at nangungunang rebelde sa panulaang Tagalog o Filipino. Kompleto si Aguila ng mga clippings sa diyaryo ng “paid ad” ng COALITION OF WRITERS and ARTISTS for FREEDOM and DEMOCRACY (COWARD) na pirmado ng grupo ni Almario bilang suporta kay Marcos laban sa mamamayang sumuporta sa isang “Biyudang tanga at walang alam sa politika”.

     Bukod sa mga panayam ni Aguila hinggil sa isyu laban kay Rio Alma, naglathala din siya sa kanyang blog sa multiply ng tindig hinggil sa kontrobersiyal na isyu kaugnay ng posisyon ni Almario kung bakit hindi karapatdapat si Carlo J. Caparas na makabilang sa prestihiyosong parangal pambansa.  Aniya:

     “Isang Presidential Proclamation ang Gawad Pambansang Alagad ng Sining (National Artist Award). Dito nagmumula at dito nagtatapos ang mga argumento, ang Pangulo ng Pilipinas ang may huling salita sa gawad na ito.”

    ” Noon pa man, mula nang likhain ito ng Unang Ginang Imelda Marcos at Pangulong Fedinand Marcos, sa panahon ng Batas Militar, hanggang sa kasalukuyan, ang mga Pangulo at mga tagapayo nila ang siyang nagtatakda kung sino ang mababasbasan.”  

     “Kayat hindi ko maunawaan kung ano ang ating ipagpuputok ng butsi sa isa na namang “kontrobersyal” na pamimili ng National Artist.”  

     “Noon pa man, kontrobersyal na ang gawad na ito. Batay na rin sa adhika ng gawad na ito, maitatanong natin sa mga biniyayaan ng papuring ito: sino sa mga National Artist na ito ang TUNAY na may pambansang pagtanggap?  contributed in building a Filipino sense of nationhood? respect and esteem from peers?

     “Sa 58 National Artist, iilan lang ang tunay na makatutugon sa pamantayang ito. Karamihan sa mga ito ay hindi kilala labas sa makikitid at matatayog na ivory tower nila. Karamihan sa mga ito ay mismong kasangkot sa pagwasak sa lipunan at dignidad ng Filipino, lalo na noong panahon ng Batas Militar. Karamihan sa mga ito ay nabibilang sa mga mumunti ngunit maingay na paksyon na sila-sila rin ang nakikinabang sa biyaya ng pangulong siyang inaasahan nilang babasbas sa kanila rin.”

      “Kayat ano ang “dangal” na ibabalik sa gawad na ito?” 

Para mabasa nang buo at makita ang “ebidensiya” na clippings ni Aguila, mangyaring iklik ang:

 http://reuelmolinaaguila.multiply.com/photos/album/48/Sa_inyong_maglilibing_sa_National_Artist_Award

Kaugnay pa rin ng isyu, nang magtatapos  ang nagdaang Agosto, sa kainitan ng debate kung karapatdapat bang National Artist si Carlo J. Caparas, pinamunuan ni Rio Alma ang pangkat ng Concerned Artists of the Philippines sa panalangin “laban sa masasamang budhi” bilang protestang idinaos sa CCP complex nakaraang buwan ng Agosto laban kay Cecile Guidote Alvarez at Carlo J. Caparas para di makasama sa mga dakilang National Artists. Si Aguila na miyembro din ng CAP, ay di nakapagpigil na ilabas naman sa Mulitply ang nasa baul niyang dokumento ng COWARD, ang “paid ad” ng mga Marcos Loyalists. Pina-scan sa computer at pinalipad sa cybersphere. Pinailanlang ni Aguila sa web upang tuligsain o paaalalahanan ang mga miyembro ng CAP na “madali raw makalimot” aniya.

Kinukuwestiyon ni Aguila kumbakit pumayag ang CAP na pangunahan ni Rio Alma ang pagdarasal “laban sa masasamang budhi.”

Buo ang dokumento ng gyera-patani sa hanay ng mga makabayang manunulat. Pinatindi ang polarisasyong ito ng sektor sa arte at literatura na kinakatawan ng grupong Rio Alma Versus Galian sa Arte at Tula bago at pagkatapos ng Edsa I – pero ang tawag ni Almario sa mga sumabak ay mga welgista sa Edsa.

Bago pa namatay ang GAT, nag-organisa agad si Rio Alma ng bagong pangkat pampanitikan na tatawagin niyang LIRA – (at biro nga sa akin ni Mike Bigornia noong nabubuhay pa – Liga ni Rio Alma). Ngunit sa opisyal na ngalan ay Linangan sa Arte Retorika at Awit. Sa LIRA magsasama-samang muli ang mga manunulat na barkada at tagahanga ni Rio Alma lalo na mula sa hanay ng kabataan sa Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas. At itutuloy ng UMPIL ang krusadang pampanitikan. Makokopo ng pangkat ni Rio Alma ang mga kontes at publikasyon. Sa Palanca, UP, NCCA, Aklat Adarna, Anvil Publishing, at mga coffe table book mula kung saan-saang ahensya ng gobyerno. May proyekto silang texttula at ang isang proyekto ng UMPIL – TULAAN SA TREN ay nagplano silang pag-usapan sa mansion-bakasyunan ng National Security Adviser Chavit Singson, kung saan kaaya-ayang magmiting pagkat malawak ang mansion-zoo kung saan pwede silang mag-obserba ng mababangis na hayop sa loob ng tahanan ng kanilang padrinong pulitiko.

Pagdating ng Agosto 29, 2009, sa taunang proyekto ng UMPIL – na Pambansang Gawad ni Balagtas, dito rin babasahin ni Almario ang inihanda niyang mensahe – na may titulong Bakit Panitikan ang Panitikan – na isinulat niya para hamakin ang ayon na rin sa kanya ay “kamangmangan ni Carlo J. Caparas – pagkat di karapatdapat na makasama niya bilang National Artist. Isinulat niya ito para sa Kumperensya ng UMPIL na may temang Literacy from Literature kasabay ng taunang Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas. Nagkataon namang isa ako, sa mga “nanalo” bilang Pambansang Gawad Alagad ni Balagtas 2009. Uulitin kong ang magandang tropeong likha ni Manny Valdemor na nakalaan sa akin bilang “pinangaralan” ng UMPIL ay pansamantala kong inilagak sa Museo ng Sining ng G.S.I.S., Bangkay ng palakang detinido ngayon sa loob ng munting cute na garapon na tigib sa pormalin. Ito’y nasabi ko na, bilang protestang pampanulaan hinggil sa personal kong pagtuturing sa maka-Haring pagpapahalaga sa literatura kay Balagtas at sa kanyang Florante at Laura.

Wika nga’y wala namang taong nagmomonopolyo ng kahinaan o kamalian, lahat ng artista’t manunulat ay imposibleng walang mantsa. Hindi naman naghahanap tayo ng bagong Rizal o Delpilar;  pero kailangan talagang maging matapat tayo sa punahan para sa pagsusulong ng panulaan, kultura at lipunan. Parake at tumutula pa tayo.  Kung kailangan ang gyera sa panitikan, pag-alabin natin ang tunay na gyerang tayong lahat ang panalo. Hindi giyera-patani, magaling ka sa harapan, pero nilalait ka sa talikuran, lalagyan ka ng introduksyon sa libro, pero pang-bribe lang pala.  Nilalait ka’t sinasaksak sa likod, puri-purihan kunwari ,  polite sa pagpapakumbabaw – hindi ganun ang katangian ng Pilipinong pinangarap at naging dahilan ng pagkamatay nina Rizal, Del Pilar,  Supremo Bonifacio at Jacinto.

Samantala,  tahimik namang nagsusulat at lumilikha ng mga obrang dekalidad at may dignidad ang pailan-ilang makatang tulad nina Pete Lacaba,  Lamberto E. Antonio at nobelistang Lualhati Bautista. (Manaka-naka, hihiling po tayo ng kontribusyon ng tula sa mga manunulat at makatang nakakaisang-timpla ng  KuntraKrusada.   Itinuturing ko ring kapuso at kapamilya  ang tahimik at mas “mahiwagang” si Bob Ong.  May intriga ang kanyang alamat sa cybersphere – kung paanong nagsimula siya sa pen name na Bobong Pinoy. Ang kanyang mga libro, sa idiomang popular ng pinoy – simple lang pero rock. Madaling intindihin, matulain, makahulugan, at malakas ang dating. Pero may mga selosong traditional writers – hindi raw tatagal kumbaga sa boksing si Bob Ong. Sa tumagal at sa hindi – marami nang libro si Bob Ong na tumaliwas ng landas mula sa tradisyon ng konserbatibong panitikan. Kabilang dito ang ABANKKBSNPLAKO! Kung Bakit Baligtad Magbasa ng Libro ang Pinoy,  Ang Paboritong Libro ni Hudas at marami pang kasunod…

Siguradong may iba pang kabataang ‘nananahimik’ at nagsusulat, mga bagong henerasyon ng intelektwal – sila ang kabataang inaasahan ni Rizal, apo ni Plaridel, Bonifacio at Jacinto; kabataang hindi na magpapatangay sa debate ng mga nasa humanidades, sining at literatura na kadalasa’y nagpapataasan lamang ng ihi at nagpapatayugan ng mga opinyong napupulot sa kung sino-sinong propetang Europeano at Americano. Nagpapaligsahan – kumbaga sa larong tennis – sa pagiging “pulot boys” sa matitinik na pimpongista sa pantikang tulad nina Derrida, Foucault, Lacan, etc. Mga propeta ng literatura at kinakategoryang postmodern sa bagong paradigm ng mga traditional intellectuals.

Samantala, may isang perpektong ehemplo ng isang tunay na intelektwal na Pinoy – si Dr. Sam Bernal. May panayam (special report) sa kanya ang journalist na si Ma. Ceres P. Doyo na isinerye noong Setyembre 14 -17, 2009 sa Philippine Daily Inquirer. Si Dr. Bernal – mahilig din sa teatro at literatura, pero ang propesyon at bokasyon ay paglilingkod sa kapwa sa pamamagitan ng panggagamot. Isa siya sa nangunguna sa buong mundo sa stem cell medicine. Si Dr. Bernal ay lisensiyado ring abugado, chemist, MBA grad – interesante talagang malaman ang kanyang idea o opinyon sa mga akda kung kanyang nasusundan o binabasa ang mga obra ng mga sikat na National Artists sa visual arts at literatura. Ang kahanga-hanga sa kanya, nagamot niya ang sarili – kahit nadiagnose nang apektado ng kanser ang kanyang atay, bato at baga. Ngunit sa halip na mawalang pag-asa o ipaubaya sa langit ang kanyang karamdaman, siya mismo ang gumamot sa sarili. Sa pamamagitan ng stem cell therapy. Nalaman niyang tinamaan siya ng kanser noong 2006. Sinabi niya sa Inquirer:

“I had no clue, I was completely healthy, writing a book, I was doing the chapter on kidney cancer.’

Ngunit siya mismo pala’y apektado na rin ng sakit.

“You could be dying and you don’t know it. My head was floating, my mind went numb. It was a totally surreal experience. I was given a pronouncement of death, three to four months.”

Pero sa mahigpit niyang pananalig sa siyensiya at sa sariling kakayahan, napagaling niya ang kanyang karamdaman, sa pamamagitan ng stem cell medicine. Uulitin kong si Dr. Bernal ang ehemplo ng isang tunay na intelektwal – na imposibleng kilalaning National Artist ng mga sarado Katoliko – tradisyunal na manunulat na nalahiran ng kultura ng mga konkistador. At tiyak, marami pang gaya niya – tahimik na intelektwal at hindi nakikipagtaasan ng ihi sa debate ng mga nasa humanidades at literatura. Mga edukado at paham sa bisa ng Divino Verbo – malusog sa walang hanggang opinyon laban sa walang hanggang opinyong nakabatay sa Divino Vervo o sa kabanalan ng salita.

Kung si Dr. Bernal ay itatanghal nating National Artist, baka magtakbuhan sa hiya ang kanyang makakasama sa karangalan. Mahuhulaan agad ang magiging takot ni Carlo Caparas – ang komiks writer na nagluwal kay Joaquin Bordado at Bakekang.

Ang sakit ng literaturang Finoy ay hindi pwedeng malunasan sa gamot na pagbulong-bulong. Kailangan ang makaagham na pagdulog at paglunas tulad ng kaso ng kanser ni Dr. Bernal. Inaanalisa niya ang loob, hindi salita kundi pagsusuri sa mga lamanloob – di tulad ng konsepto ng abstraktong loob at kaloobang Pinoy ng Pantasyang pananaw ni Zeus Zalazar – binyag ng social scientist na si Arnold Molina Azurin – pinauso ni Zeus ang Pantayong pananaw na parang responsable sa pagkaluwal ng Bagong Tipan ng Mahal na Birhen sa Banahaw ni Connie Alaras. Pero mas sopistikado ang taglay ni Reynaldo Ileto’ng “Pansyonismo” na sinundan at ginamit din sa doktrina sa kritisismo ng Bagong Pormalismong Filipino ni Virgilio S. Almario. At mula sa lantay na kaisipang Filipinismo, sumupling pa ang bagong virus na sumasalipawpaw sa bisa ng parakale/parekala, hulagway/hugalway, lawas/walas at umaalimbukay na solipsismo ng sikat, batam-batang makata at eleganteng mananagalog na si Roberto T. Anonuevo.

Walang masama na mamulot ng idea saan mang lupalop ng mundo basta ito’y mailalapat sa realidad ng partikular na kalagayan ng lipunan at makapagdudulot ng praktikal na karunungan; at nakapagpapasulong sa pag-unlad ng kalinangan ng tao. Mas makabubuting inuunahan ng mga artista’t manunulat ang perwisyong paghahati-hati sa daigdig ng masamang pulitika. Lagpasan na natin ang kulturang nasyon versus nasyon – ng mga pulitiko-militar at gobyernong papet lamang ng kulturang imperyalismo-hegemonismo ng mga may hawak ng kabuhayang pandaigdig at puwersang teknolohiya-militar.

Bakit may racismo? Kung tutuusin, may iisa lamang pinagmulan ang tao – mula sa nunong organismong iniluwal ng primordial soup at nag-evolve sa higanteng nuno nating balon sa Africa. Hindi imposibleng pagkasunduin ang hinati-hating specie o lahi na umahon sa lupa at natutong tumayo sa dalawang paa, natutong gumuhit at tumula, gumamit ng teknolohiyang bakal, nagpalipad ng space ship upang tuklasin ang ibang uniberso sa ayuda ng computer at microchip.

Labanan natin ang mapanghating kaisipang, Kanluranin kuntra Silanganin. Filipino kuntra Americano; Kristiano kuntra Muslim, Pacquiao kuntra Mayweather. O ang alembong at dekadenteng Miss World, Miss Earth o Miss Pekpekontest. Tigilan na natin ang kultura ng paboksing-boksing at gyera-negosyo. Kasumpa-sumpa at peste sa tao at lipunan ang kulturang imperyalista’t hegemonista. Kailangang pangunahan ng mga scientist-humanist ang kulturang global na makatao at produktibo.

Kilala natin kung sino ang kukuntra – hindi tayo kakampihan ng mga pulitiko at mga tradisyunal na intelektwal at manunulat na laging nakikipagkuyang-yangan sa mga pulitiko at nagsisilbing protocolista kundi man mersenaryo ng status quo. Mga reaksyunaryong rightist, konserbatibong repormista, hegemonista at fundametalista-metapisikal.

Kailangang sumabay ang Pinoy sa lohika ng kulturang ebolusyunista, siyentipiko, produktibo at makatao. Noong 1939, nanawagan na ang physicist at literary writer na si C.P. Snow – sa kanyang piyesang The Two Cultures. Tinalakay niya sa lekturang ito ang problema ng malawak na pagkakahiwalay ng mga intellectuals sa humanities at ng mga totoong scientists. Nanawagan siya ng pagsasanib ng dalawang pangkat para sa ikauunlad ng kabihasnan sa buong mundo.

May isa pang physicist na nagpahayag sa pagkakahiwalay ng humanist intellectuals at mga hard scientists – si I.I. Rabi, ayon sa kanya – ang ikinalulungkot daw ng kanyang mga kaibigang artists at writers ay ang kawalang katiyakan kung pakikinabangan ng tao at lipunan ang kanilang mga obra. Naniniwala si Rabi na ang pagtutulungan ng dalawang pangkat ng intelektwal mula sa agham at humanidades ay napakahalaga. Sinipi ko mula sa Science and Humanities at Mid-Century” ni I.I. Rabi ang kanyang panawagang pangkultura sa mga scientsts at traditional writers sa academe:

“The scientific tradition at some point has become separated from the humanistic, or rather, literary tradition, for at least a hundred years. It is my hope that in our age they may be rejoined, because I believe that the scientific tradition has much to offer a culture which has become overly introspective, and stuffy, Like Antaeus, we must again make contact with nature to renew our strength and to refresh our spirit.”

Sa tinutumbok na layunin nina Snow at Rabi, kung mapagsasanib at magkakatulungan ang dalawang klaseng ito ng intelektwal, mahahango ang metapisikal na kulturang nagagamit ng mga Hari at naghahari-harian sa panlulupig ng bansa laban sa bansa, pang-aalipin ng kapwa tao laban sa kapwa tao o pag-uupakan sa ibabaw ng ring ng mga boksingero para sa pangmachong koronang pandaigdig – ito ang Kulturang Makahari – mapamuksa, anti-tao at laban sa kabutihan ng sibilisasyon.

Paano natin lalabanan ang kulturang mapameste sa tao? Nasa pagtutulungan ng artists at mga scientists ang pagharap sa mga problema upang maisulong ang kabutihan ng tao at sa pag-unlad ng sibilisasyon sa buong mundo. Hindi puwedeng magkamutan lang tayo ng likod na parang buni (sakit sa balat) lamang ang ating problema. Kailangan nating harapin ang malalim na sakit ng ugaling Pinoy: Denial Complex.

Sa Pilipinas, partikular na malulunasan nito ang polusyon sa isip, pananaw at pagpapahalagang dala-dala ng mapaminsalang mikrobyo. Mula sa bacteriang dala-dala sa ating arkepelago ni Magellan, sa bisa ng abrakadabrang literaturang hango sa Divino Vervo sa Bibliya na pinalaganap at mabisang ginamit ng mga Hari para sa pagpapanatili ng kanilang pagsasamantala laban sa mga tao sa bawat lupain at bansang kanilang sinakop. Sa kaparehong dahilan, ang talas at kapurulan ng ating pagsusuri laluna sa mga susing usapin sa sining at literatura ay dapat makaigpaw sa mga pakiramdam at haka-haka; kailangan natin ang makaagham, realista at natural na pagdulog sa pagkilatis laluna sa mga bagong akda ng kabataang itatanghal nating mga National Artist balang araw.

Tomas F. Agulto

OPINYON LABAN SA OPINYON

Reaksyonaryong Tula ni Tomas F. Agulto

Mula sa Alimbukad ni Roberto  T. Anonuevo

(Para sa pagpapasigla ng debateng pampanitikan, ipinagkakaloob ng KuntraKrusada ang espasyong ito sa eleganteng artikulo ng sikat ng makatang Anonuevo – buo at walang pingas – na may  maikling pagtugon sa ibaba ng kanyang kritisismo)

Bahagi ng mahabang kasaysayan ng panitikang Filipinas ang paggamit sa tula bilang propaganda—kung hindi man programa—upang isulong ang ideolohiya ng isang kilusan o politika ng isang tao. Ang tula ay maaaring sipatin na bahagi lamang ng simulaing pampolitika, at yamang higit na makiling sa politika, ay hindi maaasahan dito ang mataas na uri ng estetika na posibleng hinihingi sa, o ipinapataw ng, sining. Ang estetikang maaasahan sa tula ay estetikang pampolitika, na sinisipat ang tula alinsunod sa linyang isinusulong ng partido imbes na malikhaing pagdulog na labas-sa-kumbensiyong indibiwalidad. Ang higit na mahalaga ay ang resultang pampolitikang mahuhugot sa tula, kung paniniwalaan ang partisanong makata, at ang tula ay nananatiling kasangkapan lamang gaya ng ibang materyal na bagay.

Ngunit ang tula ay higit sa kasangkapang pampolitika lamang. Ang tula ay maaaring magtaglay ng iba pang silbing higit sa kayang ibigay ng materyal na bagay, at kabilang dito ang kasiyahan, kaluwagan, at kabukasan ng isip na pawang makapagpapataas ng pagkatao. Ang tula, bagaman kayang magbunyag ng tunggalian ng mga uri at magpasimula ng himagsikan, ay makapagpapamalas din ng mga halagahang taliwas sa tunggalian o himagsikan, na kahit hindi makalulutas ng suliranin ng daigdig ay makapagbubukas ng pang-unawa at kalooban ng karaniwang tao. Ano ang ibig sabihin nito? Hindi maikakahon ang tula sa isang taguri lamang, gaya ng ibig ng ilang Marxista kuno. Ang pagtula ay hindi rin maikakahon sa dalawahang panig, na ang isang banda ay mabuti at puti samantalang ang kabilang banda ay masama at itim. At ang pagkasangkapan sa tula ay hindi monopolyo ng aktibistang makata, o dating aktibistang makata. Maihahalimbawa ang tulang “Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin” (2009) ni Tomas F. Agulto:

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin

1 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin
2 Wala po kayong utang na loob sa masa
3 Gawin lamang ninyo ang inyong trabaho nang mahusay
4 Pagkat ginagawa namin ang aming trabaho nang walang alinlangan.

5 Huwag nyo [sic] po kaming pagtatakpan ng ilong
6 Hindi po namin ikahihiya ang ligamgam ng putik
7 Basta sigurado ang sirkulasyon ng bigas
8 At sibuyas, bawang, paminta sa buong bansa.
9 Basta laging may masarap kayong pulutan at ihaw-ihaw
10 Basta hindi kakalawangin at laging full tank ang kotse nyo araw-araw.

11 Sumusuot kaming parang mga alupihan sa ilalim ng lupa
12 Pikit-mata po kaming nakikiraan sa mga bitak sa bato ng lindol
13 Upang matiyak ang variety ng mga alahas sa inyong tenga at daliri
14 Upang sari-sari ang inyong mapagpipilian sa Ongpin
15 O sa Ayala Alabang.

16 Kahit dinadaan na lamang namin sa tulog ang hapunan
17 Tiyak na may darating na bigas at mais sa pamilihan
18 Hindi kami makapandadaya sa kalidad ng mais at bigas,
19 Kung kulang man ang timbang ng mga sako sa tindahan
20 Hindi na namin iyan kasalanan.
21 Wala pong natitira sa amin anuman.

21 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

22 Hinahabol namin sa palaisdaan ang [mga] bangos at alimango
23 Sinisisid namin sa look ang mga kabibi, sea urchin at maliputo
24 Tambakol galunggong bariles dilis tandipil at abo-abo
25 Kung dumating sa inyong pinggan ang isda at bilasa
26 At makati na sa dila, hindi na po namin yan kasalanan.

27 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

28 Sinusupil namin ang kati, inis at himagsik sa mga pabrika
29 Nagbubuwis kami ng daliri o kung minsa’y buong kamay sa imprenta
30 Nagkakaulser, nagkakaTB at kataka-taka
31 Kung bakit maraming niluluslusan gayong ice-tubig
32 Lang naman ang madalas na laman ng tiyan.

33 Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran.

34 Hindi po ito pangungunsensya,
35 Hindi po kami umaasang kayo’y meron pa—
36 At hinding hindi rin ito pagbabanta.
37 Nagsasalita lang kami nang tahas, walang ligoy
38 Nagsasalita po kami tungkol sa mga bagay
39 Na aming nararanasan walang labis walang kulang.

40 Hinding hindi po kami makikipagtalo sa inyo nang basta-basta

41 Basta huwag na lang po kaming istorbohin sa bukid
42 Igalang po ninyo ang aming mabigat na pag-aantok
43 Saan man kami mahilata at abutan ng tulog
44 Hayaan ninyo kaming magpahinga.
45 Hayaan po ninyo kaming mapahinga.

46 Huwag ninyo kaming istorbohin sa pagpapahingalay
47 Nakangangawit din po kasi ang maghapong
48 Paghahasa ng itak at sundang.

49 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin.

Naglustay ng 388 salita sa loob ng 49 taludtod ang buong tula, kung tula mang matatawag ang nasabing akda. Payak lamang ang ibig ihatid nito: Huwag daw tulaan ng kung sinong makatang mahihinuhang burges ang pamumuhay ng mga anakpawis. Sasapit sa ganitong kabatiran kapag ibinukod ang dalawang panig. Una, ang panig ng personang nagsasalita na pabor umano sa mga dukhang mangingisda, magsasaka, at manggagawa. At ikalawa, ang panig ng kausap ng persona, na mahihinuhang negosyante, o kung sinong mayhawak ng kapangyarihan o kayamanan ng lipunan, at siyang isinasatinig ng makatang burges.

Kung uuriin nang maigi, ang winiwika ng persona ay tanging ang makatang nagmula sa uring anakpawis ang kayang tumula ng buhay ng mga anakpawis. Ang sinumang tutula hinggil sa anakpawis ngunit nagmula sa uring burges at naghaharing uri ay mabibigo, at maaaring maghatid lamang ng mga balighong interes na maaaring kinakatawan ng interes ng burgesya at naghaharing uri. Ang ganitong linya ng pag-iisip ay hindi na bago, at mahuhugot sa mga akda ni Jan Mukarovsky, at nagpapahiwatig lamang na ang kadakilaan ng isang likhang sining ay nakabatay sa halaga o pagpapahalaga na ipinapataw ng isang salinlahi tungo sa susunod pang salinlahi. Para sa anakpawistang persona, ang pagpapahalaga sa tula ay magiging makatotohanan lamang kung mula sa uring anakpawis, sakali’t ang uring anakpawis na ito ang maging dominanteng uri sa agos ng kasaysayan.

Nagmamadali ang ganitong pagbasa, at kailangan pang balikan ang tula. Sa unang unang saknong, nagpapayo ang pangmaramihang persona na huwag na daw tulaan ang mga anakpawis dahil “walang utang na loob sa masa” ang kanilang tiyak na kausap na makata. Gawin lamang daw ng makata [na burges] nang mahusay ang trabaho, dahil may trabaho din ang mga anakpawis. Ngunit ano ba ang trabaho ng makata? Hindi ba tumula? Ang pagtula nang matino ang pangunahing dapat asahan sa sinumang makata, at kung hindi bilib dito ang maramihang personang nagkukunwang anakpawis na tumutula rin, ang ganitong pagdududa ay dapat alamin pa nang malalim. Kung babalikan ang mga akdang Marxista, ang tula—o sabihin nang panitikan at sining—ay mula sa esperang pang-ideolohiya ngunit hindi kasintahas ng matatagpuan sa mga sistemang panrelihiyon, pambatas, o pampilosopiya. Maiisip dito na mababago lamang ang kamalayan ng taumbayan kung makikilahok ang uring anakpawis sa diskursong pampolitikang mailalahok sa tula; at hindi solusyon ang pagsasabing “huwag nang tumula ang mga makatang burges at elitista.”

Ang pagsasabing “huwag na kayong tumula hinggil sa amin” ay pasibong tugon sa diskursong inilalatag ng “naghaharing uri ng mga makata.” Wala itong inilalaang alternatibong hakbang na magbibigay ng katwiran sa himagsikang pangkaisipan at pang-estetika na pawang ibig salungatin ng anakpawistang persona. Kung ang estetikang silbi ng tula ay hindi maipapaliwanag kahit sa relatibong paraan sa panig ng anakpawistang persona, ang estetikang silbi ng tula ay mananatili lamang sa dati nitong lunan at mabibigong lumago para “para pagsilbihan ang masa.”

Sa ikalawang saknong, may pasaring ang persona hinggil sa prehuwisyo ng makatang burges laban sa mga anakpawis. Uulitin ang pasaring bilang retorikang pamamaraan sa mga taludtod 21, 27, at 33. Ngunit hindi ipinakilala nang maigi kung sino ang pinasasaringan. Upang maging kapani-paniwala kung may prehuwisyo mang ginagawa ang tiyak na kausap ng persona, ang tao na ito ay dapat ibunyag nang maipamalas ang diyalektikong ugnayan ng mga kaisipan at uring nagbabanggaan. Ngunit nabigong ipamalas yaon sa tula, at ang inilahad ay ang sawing kapalaran ng magsasaka, minero, tagalimbag, at mangingisda. Ang ganitong taktika ay matataguriang “epektong paawa” na nagtatangkang maging kalunos-lunos ang anyo o kalagayan ng uring anakpawis, sukdang maging romantisado, at ang sinumang kasalungat nitong uri ay magiging kontrabida. Laos na ang ganitong uri ng pagdulog sa tula, at kakatwang hindi nakapag-ambag kahit sa progresibong pakikibaka ng mga anakpawis.

Ang pahayag ng maramihang persona na “Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran” ay pagpapahiwatig na nag-aakusa nga ng ganito ang kanilang kausap. Ngunit may ganito ba talagang akusasyon ang kausap ng persona? Wala, dahil hindi matibay na naipamalas sa tula kung sino ang tarantadong kausap ng persona at kung bakit nag-aakusa sila nang gayon. Ang pahayag ng persona ay maaaring sipatin na nagmumula sa baliw—na nakaririnig ng kung ano-anong tinig—at animo’y pinarurusahan ng guniguning makata na walang isinusulong o ipinagmamatwid kundi ang interes lamang ng uring burgesya at elitista. Payak lamang ang ibig ipaunawa ng tula: Na ang uring pinagmulan ng anakpawistang persona ang nagtatakda ng kamalayan nito at siyang mahuhugot din sa linyang isinusulong ni Karl Marx. Wala umanong magagawa kundi maghimagsik. Sa tula ni Agulto ang kondisyon ng paghihimagsik ay mababaw ang pagkakalugar sa agos ng kasaysayan, at ang konteksto ng anakpawistang persona ay nabigong maitampok ni maipahiwatig sa tula.

Binanggit sa taludtod 34 na hindi raw pangungunsiyensiya iyon ng persona sa makatang burges. Nagsasalita lamang daw ang persona nang tahas at batay sa karanasan “nang walang labis at walang kulang.” Ngunit hindi ito totoo. Ang pagsasalita ng persona ay hitik sa ligoy, at ang mga pasaring ay lihis na lihis sa pinatutungkulan. Ang persona—na nagtatangkang kumatawan sa uring manggagawa, magsasaka, mangingisda, minero, at dukha—ay nabigong maitampok sa kapani-paniwalang pamamaraan ang buhay ng anakpawis na inapi o kinawawa ng makatang burges sa mahabang panahon. Ang akusasyon ng “pandaraya at katamaran” ay isang meme na ipinalalaganap ng mga telenobela at sinaunang kuwentong komiks, at kung ito man ay gagamitin sa tula ay dapat higit na mabalasik at matindi na kayang rumindi sa sensibilidad ng mambabasa o makatang burges na pinatutungkulan. Kaya ang pahayag na “huwag ninyo kaming tulaan” ay sampal na bumabalik sa persona at hindi sa pinatutungkulang makatang burges.

Ang problema sa akda ni Agulto ay hindi naibukod ang “makatang burges” sa “uring burgesya” o “naghaharing uri” na patuloy na naghahasik ng pang-aapi at pandurusta sa mga anakpawis upang manatiling anakpawis ito sa habang panahon at manaig lamang ang naghaharing interes. Kung ang makatang burges ay siyang may kontrol sa produksiyon ng materyal na bagay sa lipunan, kabilang na ang panitikan, ito ang dapat linawin sa tula. Paano natitiwalag ang persona sa mga makatang burges? At paanong ang mga makatang burges ay nakapaghahari sa lipunan kahit sa puntong pagbilog sa kamalayan ng taumbayan? Hindi ito sinagot sa tula. Ang makatang burges ba ay “nang-iistorbo sa bukid” o baka naman ang tinutukoy ay “panginoong maylupa” lamang? Bagaman sinasabi ng persona na hindi ito “nagbabanta” sa tiyak na kausap ay mahihinuhang gayon ang ibig nitong ihayag, lalo kung sasapit sa mga taludtod 47–48 na hinggil sa maghapong “paghahasa ng itak at sundang” na pahiwatig ng pag-iisip ng madugong krimen.

Maitatanong: Para saan ang maghapong paghahasa ng itak at sundang? Para sa pahiwatig ng anakpawistang himagsikang mala-milenaryo? Sayang ang ganitong pagtatangka, dahil marupok at mababaw ang pagsusuri ng persona hinggil sa mga pangyayaring pampolitika, pangkabuhayan, at pangkultura sa lipunan. Kung may himagsikan mang ibig ang persona, ito ay dapat nakatuon sa pagbasag sa mga kumbensiyonal na pananaw ng pagiging anakpawistang makata, at anakpawistang kaligiran sa lipunan. Maaaring basagin din ng persona ang kumbensiyonal na pananaw ng makatang burges, ngunit ang masaklap, ang mga isinaad na hulagway patungkol sa makatang burges ay lumang-luma at pinagkakitaan na noon pa mang dekada 1970–1980 ng mga aktibistang makata.

Kung babalikan ang tesis ng tula, de-kahon ang pananaw na “hindi kayang tulaan ng mga makatang burges” ang buhay ng mga anakpawis. Kung ang pagtula ay ituturing na malikhaing pagsisinungaling—na ang realidad ng anakpawis ay naitatanghal sa ibang antas ng realidad, anyo, at pamamaraang di-kumbensiyonal—ang tesis ni Agulto ay mapabubulaanan. Kung ang pagtula ay pagsasaharaya ng buong lipunan, ang lipunang ito ay hindi lamang bubuuin ng anakpawis bagkus ng iba pang uri. May prehuwisyo lamang ang persona ng tula, at maaaring ito rin ang pananaw ni Agulto, na ang mga anakpawis ay matutulaan lamang ng mga makatang anakpawis, at ang pagtulang ito ay mahihinuhang nasa pagdulog na realistang panlipunan lamang. Posibleng may nakikitang ibang anggulo ang tinaguriang “makatang burges,” at ang anggulong ito ay maaaring nabigong maisahinaganap ng mga makatang anakpawis na linyado kung mag-isip at tumula.

Sa dulo, mahihinuhang ang pagrerebelde ng personang nagsasalita sa tula ay nakabatay sa sukal ng damdamin, imbes na sa matatag na lohika, at maaaring sanhi ng prehuwisyo rin ng nasabing persona laban sa ipinapalagay nitong “makatang burges.” Kung ipagpapalagay na ekstensiyon ni Agulto ang persona ng tula, si Agulto ay nagbabalatkayong anakpawistang makata, dahil nabigo niyang lagumin ang mahabang kasaysayan ng uring anakpawis at ang makulay nitong pakikibaka sa lipunan. “Huwag na kayong tutula tungkol sa amin” ang pamagat ng tula, at ang pamagat na ito ay marahil nagpapayo rin sa makatang Agulto na suriin ang kaniyang sariling akda na maaaring hindi na tumutugma sa kalagayan ng uring manggagawa, mangingisda, at magsasaka na pawang mga dukha at nagsusulong ng himagsikang pangkaisipan at pangkalooban. Ang pagtula ay nangangailangan ng natatanging kasanayan, sigasig, sensibilidad, at talino, at ang mga ito ang hinihingi kahit sa premyadong makata na gaya ni Tomas F. Agulto.

TUGON NG KUNTRAKRUSADA: tomagulto

Ituring po sanang pagmamagandang-loob ng kuntrakrusada ang paglalathala sa eleganteng pananagalog ni G. Roberto T. Anonuevo.  Bagama’t naniniwala akong makakatulong ang balitaktakan ng mga opinyon laban sa mga opinyon sa pagsusulong ng panulaang Tagalog o Filipino,  hindi ko na palalawigin ang “debate”. Sapat nang mailathala ko rito nang buo ang kanyang artikulo.  Sapagkat alam kong ganting-salakay na lamang ito ni G. Anonuevo laban sa aking tula at panulat, hindi ko na ito sasagutin bagkus ay ituring na lamang na isisilid ko ito sa isang karton at bilang pagpapahalaga ay paiirugan ko ng ribbon o laso at ipagpapasalamat ko kung bigyang-pahalaga ng mambabasa.

Usapin itong nagsimula dahil sa paglalahathala ko rito ng kanyang tulang Lawa ng Wala – na sa pagsusuri ko’y walang kawawaan.  Ngayon ang ganti niya’y Reaksyunaryo ang tula ko.

Wala pong katapusan at mahirap husgahan kung sino sa aming dalawa  ang may sinasabi nang may kahulugan (wag nang kabuluhan)  lalo na sa mga teksto ng tula sa anumang paksa sapagkat ang opinyon laban sa opinyon ay abstrakto – depende na lamang ito sa sariling sensibilidad ng babasa kung kangino papanig o walang papanigan.

Mahirap pag-isahin ang aming panlasa at sensibilidad, sapagkat iba ang aming oryentasyon. Iba ang aming mga karanasan.  Umaasa na lamang po ako na hindi masasayang ang oras ng mga mambabasa sapagkat may kanya-kanyang ring panlasa bawat mambabasa.

Maraming maipangangahas na katangian si Anonuevo, Hall of Famer sa Palanca, guro sa unibersidad, eleganteng managalog at tiyak napakarami niyang nabasang libro sa loob at labas ng panitikan. Ito mismong mga katangiang ito ang dahilan ng pagkakaiba ng aming pagpapahalagang panliteratura. Baka kapusin ang espasyo ng KuntraKrusada kung ilalathala dito ang kompletong CV ni G. Roberto T. Anonuevo.

Samantala’y may malalim din akong mga karanasang pinagmumulan ng aking opinyon, mas una kong natutuhan ang paglangoy at pagsagwan bago ako natutong bumasa, limang taon ako nang makapatay ng kalabukab, (ahas-tubig) at bago mag-anim na taon ay dumakma na ako ng dahumpalay at ihinambalos sa isang kalaro.  Beterano  ako sa sugat na likha ng maraming  sipit ng alimango kaya di ako nagtakip ng mata nang tuliin bago maggrade one.  Naging bihasa akong mangingisda at magdaragat; nalalad ako ng 3 araw sa laot ng Cavite nang abutan ng  biglang pagsusungit ng panahon at tumaob ang aking bangkang pamalakaya (aboy ng pantukos) – nagtimbulan ako ng salakuban at nakaahon sa dike ng CCP; sa ibang isla,  nakakain na rin ako ng pawikan at hingkin (anak ng pating)  na ako mismo ang humuli; iba ang panlasa ko sa bigas dahil ako mismo’y nagtanim at gumapas ng palay; nabatak ang aking katawan sa pagbabanat ng buto, nakarating ako’t nakipamuhay sa iba’t ibang tribu; nasubukan ko na ring kumain ng mais at kamote, ginamus sa western samar; naranasan ko ring lumubog ang bangkang sinasakyan kasama ng mga sundalo pagtawid sa isla ng Daram;  Nakapagbuwal din ako ng baboy-damu sa Pinagkuralan, Caguray Mindoro; ang totoo, marami pa akong salitang iniiwasang isulat dahil wala nang silbi at hindi na mauunawaan; hindi ko na rin gagamitin lalo na sa tula hangga’t hindi kailangan;  nabarkada rin ako’t nakipagbungguang bote at kamao sa mga sikat na  manunulat at pulitiko; hindi rin ako basta iismiran ng mga matitinik (sa lengguwahe ni Anonuevo)  na makata dahil kahit hindi ako masyadong bilib sa mga kontes pampanitikan, nailampaso ko sa Palanca ang mga idolo at hinahangaang maestro na panulaang tagalog. Ako ang may hawak ng rekord na 3 beses naging makata ng taon, na hindi pa napapanalunan ni G. Anonuevo.  

 At kung napakarami mang nabasang libro ni G. Anonuevo, ipinagbibigay-alam ko sa kanyang hindi pa nasusulat nang buo ang buhay at panlasa ng masa. Hindi niya maaaring manamnam ang pakla at pait ng buhay ng pinoy sa dahilang hindi pa ganap na naisasalibro ang pinakasakwa ng pamahiing umaalipin at bumubusabos sa mamamayan laluna’t namamayagpag sa pagkakalat ng polusyon sa kultura ang mga tradisyunal na manunulat at intelektwal.  Mga alagad ng panitik na laging nagbabantayog na sila’y tunay na makabayan, makadiyos, makatao.  Silang mahal nang mahal sa Filipinas, pero raket naman ng raket. Hindi ko sinasabing kabilang dito si Anonuevo, pero alam naman nating lahat – ang pagiging polite ng pinoy  - self hypnotism para manatili ang lagpas langit na kapangyarihang magbigay ng rason sa sariling agenda - basta makabayan, makamasa, sikat, at may dakilang akda na balang araw ay isasalba ng banal na salita, banal na teksto, banal na akda, banal na panitikan - ang anumang anti-mamamayang aktibidad.

Imposibleng mabigyan ni Anonuevo ng hugalway/hulagway sa kanyang parekala/parakale ng tula ang pamahiing inaaninaw niya sa kanyang mga tulaing pumapaimbulog sa kumukuti-kutitap na lawas/walas na sangkalangitan. Tulad ng kanyang paniniwala na ang astrolohiyang gamit ng mga Tsino ay may malaking kaugnayan sa buhay ng postmodern   homo sapiens.

Sa madaling sabi, may malaking pagkakaiba talaga sa aming pag-iisip at panlasa. Ituring na lang nating may mapupulot  -  sa amin kapwa – ang mambabasa – harinawa – kahit hindi na lumawig ang sagutang “Lawa ng Wala” at Huwag na po Kayong Tutula Tungkol sa Amin”.

Tom Agulto

SURI SA MGA PAGSUSURI SA FLORANTE AT LAURA NI BALAGTAS – ni Tomas F. Agulto

 “Sa bayan ng mga bulag, ang pisak

 ang isang mata ang siyang hari…”

                                               -  Padre Damaso

 

 “S (signifier) = s (the statement),
s (signified)
With S = (-1), produces: s = sqrt(-1)”

-          Lacan’s piece of reasoning

 

 

Style has become an object of first importance,

and what a style it is! For me it has a prancing,

high-stepping quality, full of self-importance;

elevated indeed, but in the balletic manner,

and stopping from time to time in studied attitudes,

as if awaiting an outburst of applause. It has had a deplorable

influence on the quality of modern thought . . .

              -  Peter Medawar’s Lecture on “Science and Literature, 1968

 

Florentino H. Hornedo Vs. Virigilio S. Almario et al…

     Nang tipunin ng Balagtas Bicentennial Commission ang  panayam ng mga writers at scholars tungkol kay Francisco Baltazar sa ika-200 taon ng Sisne ng Panginay, kumbaga sa pagpapastol, hindi lahat ng nasa kural na sumasamba sa Florante at Laura  ay pulos maaamong tupa.  Dahil nahaluan sila ng  nag-iisang alamid. (At ikararangal kong maging ka-alagad ng isang alamid) –  walang iba kundi si Florentino H. Hornedo. Nauna nang nailathala sa Kuntra Krusada ang buong artikulo at analisis ni Hornedo sa kanyang Discourse of Power in Florante at Laura. –  at naipakita niya kung anong klaseng kaisipan ang nakakubabaw kay Balagtas.      

            Magsisimula ako sa pagsang-ayon (muna) sa matulaing katangian ni Balagtas bilang panandang muhon sa panulaang Tagalog/Pilipino/Filipino.  Bagama’t hindi kasama sa panayam, ipambubungad ko sa pagsusuring ito ang isinulat ni Resil B. Mojares sa kanyang librong Origins and Rise of the Filipino Novel pp. 70 Balagtas:

        “Francisco Balagtas (1788-1862) represents an important nodal point in the development of Philippine literature. Like Pedro Bukaneg, Gaspar Aquino de Balen, and Jose de la Cruz before him, he widened by an imaginative act the limits of the Philippine literary tradition and thus revealed possibilities for the writers who came after him.”

        Tinapos ni Mojares ang kanyang talakay kay Balagtas sa pahina 75 ng naturang libro:

         “…With Florante, therefore, new ground is broken: in the amplification of the resources of Tagalog as a literary medium, in the creative adoption of the corridor as vehicle for socialy relevant expression, and in the artistry of the literary work itself.”

       Socialy relevant?  Para sa mga prayle at kulturang saradong katoliko Kristiano.

            “The importance was not lost to his contemporaries and to the Filipino nationalists who came after him; it entered into the consciousness of the readers and hearers of his time. It is an interesting sidelight to the continuity of the literary tradition in the country that when Rizal left for Europe in 1882, he carried with him a copy of the 1870 edition of Florante at Laura.”

        Bagamat may himig pagpupugay si Mojares kay Balagtas, hindi pagtuturing sa kahenyuhan ng makata ang  binabanggit sa libro; tungkol iyon sa impluwensiya ng Florante at Laura  - sa tinahak ng tradisyon ng nobelang Filipino.

Dangal ng Lahi / Dangal ng Kotoliko!         

            Totoong impluwensyado ni Balagtas sa porma ng pagtula sina Rizal, Del Pilar at Andres Bonifacio. Namumukod naman talaga ang pagkakasulat ng Florante at Laura kaysa  Ibong Adarna o  Bernardo Carpio. Laluna sa mga dasal-awit ng mga kauri ng Ang Mahal na Passion  ni Jesu Christong P. Natin na Tola na pinalaganap ng mga Prayle. Kaya nga lumabas na moderno ang obra ni Balagtas sa porma at anyo nito pero hindi nagbago ang esensya o ang – worldview o pagpapahalaga at pananaw sa buhay- bilang isang sakop na sarado-Katolikong Kristianong Indio na nabatbat ng pamahiin ang utak at pinalala ng kolonisasyong Kristiano.

            Para lasahan ang pinaka-atay ng pagsamba-pagdiriwang sa ika-200 taon ni Balagtas ng Bicentennial Commission, na itinaguyod ng Departamento ng Filipino sa Ateneo de Manila University,  sa introduksyon ng inilathalang koleksyon ng mga panayam ay ganito ang sinabi: dapat ipagmalaki ang mga akda ni Balagtas bilang dakilang pamana ng lahi.

            Pamana kuno ng Lahi? Inangkupo!

            Binanggit ng editor – Dr. Soledad Reyes, sa loob at labas ng serye ng panayam – halos lahat ng Mananagalog na matanda at batang desipulo ni Balagtas – mga  “importanteng” manunulat/manunuri ng Florante at Laura  ay kanyang inisa-isa bagama’t pahapyaw ang kanyang lagom sa naging pagdulog kung paano pahahalagahan ang obra at mismong si Balagtas – mula sa mga nasirang Mananagalog – kay Hermenegildo Cruz, Epifanio de los Santos, Macario Adriatico, Rafael Palma, Julian Cruz Balmaseda.  Sinambilat din ni Reyes bilang dagdag na ebidensiya sa karangalan ng lahi  ang mga  kritikong sina  Teodoro Agoncillo, Buenaventura Medina, Jr., Patricia Melendez Cruz , Resil Mojares, Virgilo S. Almario, Bienvenido Lumbera, Epifanio San Juan, Jr., Lucila Hosillos. 

            Sa artikulo, may binanggit si Reyes, na noon pa lamang panahon ni Lope K. Santos ay mga pumupuna na at nagsasabing si Balagtas bilang manunulat ay hindi maaaring ihanay kina Rizal at Bonifacio.  Ngunit sa kasamaang palad ay hindi inilabas ng editor kung kailan at sino ang mga mga pumupuna kay Balagtas. O baka sadyang walang suminop kung meron mang pormal na pag-aaral na kaiba sa mga haka-haka ng mga Balagtasista. Maganda sigurong magsaliksik at tipunin sa isang publikasyon ang kabilang mukha ng katotohanan at pagkilala kay Balagtas.

            Bakit kaya kinaligtaan ng editor ang pagsusuri ni Florentino H. Hornedo na kasama sa panayam? Bakit wala na namang gustong pumansin – sa naiiba at realistiko niyang pagbasa – may ikinatatakot kaya ang mga sarado-Katolikong Kristianong manunuri sa implikasyon ng pagbasa ni Hornedo kay Balagtas?  Gayunman, maipagpapasalamat sa mga naging hurado sa Don Carlos Palanca Awards for Literature na ang Discourse of Power… ni Hornedo ay nagwagi ng unang gantimpala noong 1989. 

            Sinabi rin ni Reyes na si Agoncillo “ang kauna-unahang Pilipino na naglarawan ng tunay na kalagayan ng bayan sa isang panahong madilim at batbat ng panganib.” Subersibo kuno si Florante “hindi lang sa pagiging tula ng tula, kundi sa pagiging tagahawan nito ng landas na tatahakin ng mga bayani. Sa madaling salita, ang makata ay isang mahusay na tapagsalaysay, isang historyador na napaglalangan ang Comision Permanente de Censura.”

            Samantala, ayon naman sa palagay ng mga sinaunang Mananagalog  – na pinaniwalaan din ng maraming sumunod na Balagtasista’t Modernista -  ang Florante at Laura ang naging padron ng nobelang Noli at Fili ni Rizal.

            Utot n’yo! (Poetic license po, at pahingi ng paumanhin.)

Tulad ni Pedro Bukaneg – may-akda ng Lam-ang,  nagamit ng mga prayle sa pagpapalaganap ng krusadang Kristianong Katoliko sa ka-Ilocohan; si Balagtas naman ay sa ka-Tagalugan at naging pambansang kadakilaan.

Florante Bilang Padron ng Noli at Fili?

     Sa ganang akin, naisulat man o hindi ni Balagtas ang Florante at Laura, walang katiting na epekto ito sa naging takbo ng ating kasaysayan na humantong sa Himagsikan 1896;  hindi mababalam  ang pag-aalsa ng mga sundalo sa pamumuno ni Novales sa Cavite  kung saan idadawit ng mga Prayle ang tatlong paring martir; magagarote ang Gomburza; di magtatagal at magiging aktibista sina Marcelo del Pilar, Jose Rizal, Andres Bonifacio;  masusulat at malalathala ang Noli at Fili –  at di mababawasan ang kalidad ng nobela ni Rizal; gagamitin ng Katipunan ang pahayagang Kalayaan at mailalabas ang mga akda nina Bonifacio, del Pilar at Jacinto.

     Sa gayon, matutukoy ang Florante at Laura na isang akdang pinagkakawingan ng panlasa at halagahan sa buhay ng masang Katoliko at ng mga edukadong Katoliko. Nakapagbuo ito ng isang kalinangan o kulturang nagpapahalaga sa pananatili ng isang “makabayan” o maka estadong protocol at kulturang “saksakan sa likod” ng Filipinong-pulitika. 

Samahang Mananagalog at Krusadang Balagtasista

      Ang pagsigabo ng kampanya sa pagdakila sa Florante at Laura – ay matutunton sa mga manunulat na Mananagalog mula sa isang dokumentong iniingatan ni Virgilio S. Almario. Katitikan iyon ng unang pulong ng mga Mananagalog noong Marso 8, 1905. Dinaluhan ang pagtitipon nina Lope K. Santos, Hermenegildo Cruz, Gabriel Beato Francisco, Aurelio Tolentino, Bonifacio Arevalo, Jaime C. de Veyra, Epifanio de los Santos, Rosauro Almario, Rosa L. Sevilla, Julian Cruz Balmaceda, Carlos Ronquillo, Gonzalo Cue Malay, at Patricio Mariano. Putol mang dukomento ang katitikan – ayon kay Almario ay mistulang ulat ng isang istenograper ng hukuman. Isang makinilyadong dokumento na ibinigay ng kababayan ni Almario – si G. Maniquis – isang retiradong kawani ng pamahalaan at mahiligin sa kilusang pangwika sa bayan ng San Miguel. Nailathala na ang dokumento  nang paulit-ulit sa  Kung Sino ang Kumatha kay kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas atbp.

            Nasa katitikan nabanggit ang mungkahi ni P. Mariano  – Kung hindi mamasamain ng lahat, nais kong imungkahi ang isang Cruzada, isang mataimtim na pagkilos nating lahat upang masalag ang pagdaluyong ng banyagang kamulatang ikapanganganyaya natin sa kamay ng mga Amerikano. Subalit ipagpapaunawa kong marapat itong isang mahinahong pagkilos upang hindi tayo mapahambing sa naging dustang kapalaran ng masilakbong Ricarte at Sakay at upang maiwasan din ang panggigipit na kapara ng ikinalilitis ngayon ng kasama nating Aurelio Tolentino.

             Bagama’t nagamit sa isyu ng katutubong wika ng mga Tagalog laban sa Ingles ng mananakop na Amerikano, nasa kaisipan ni Mariano ang diwain ng isang Cruzadang pampanitikan – gustong matawag na makabayang manunulat – ngunit takot maging dusta?  Dusta ang pakahulugan ng Mananagalog na ito sa mga rebolusyunaryong sina Ricarte, Sakay at Tolentino dahil lumaban sa mananakop hindi lamang sa salita at pagsulat kundi talagang lumaban at nagtaya ng buhay.  Nais ni Mariano kung maaari, maging makabayan at dakila, makinabang sa status quo, magtamo ng karangalan at palakpak, magkapaglathala ng sangkatutak na libro – nang hindi nanganganib usigin ng mga awtoridad.

           Ganito rin ang pagpapahalaga ni Almario kay Balagtas sa pagsulat ng tula bilang dakilang karera ng makata: 

            “Ang kahusayang sumulat ang magiging hagdan sa tagumpay ng pobreng si Kiko. Sisikat siya. Makapagpapaibig ng magagandang binibini. Magkakaroon ng mahusay na hanapbuhay. At kung sakali mang lumasap ng ilang kabiguan, gaya ng kanyang dalawang ulit na pagkabilanggo, ang mga iyon dagdag na anekdota lamang at pampakulay sa kanyang dakilang karera bilang makata.”

            Bigyan natin ng diin -  “dagdag na anekdota lamang at pampakulay”  sa dakilang karera bilang makata sa pagkabilanggo ni Balagtas?  Huwag na nating alamin ang dahilan kung bakit siya nabilanggo. Na baka siya’y biktima nga ni Mariano Kapuli na kanyang karibal kay Celia sa unang pagkakapiit; at sa ikalawa’y nabilanggo naman siya dahil sa pangangalbo sa isang utusang babae?

             Hindi po ito paghahanap ng kapintasan kay Balagtas, ngunit kung ipagpalagay na siya’y dakila, dapat ilabas ang ebidensiya ng kadakilaan – wala tayong ebidensiya sa kanyang karakter kung ano ang kanyang naging “gawa o pakikipamuhay” bilang tao at bilang makata, bukod sa kanyang Florante at Laura at ilan pang akdang kurido at moro-moro. Silipin natin ang kakornihan ng Florarante at Laura sa pagtatahi ng istorya sa sinopsis ni Almario mismo:

             “Pagpakuan natin ng sipat ang sitwasyon at pamimighati ni Florante. Nakagapos sa isang punungkahoy sa gitna ng gubat at inaasahang lalapain anumang oras ng mababangis na hayop doon, si Florante ay halos kaanyo o anyong pisikal ng bihag na kamalayan. Wala siyang kayang gawin kundi managhoy habang ginugunita ang nagdaang buhay. Ang paggunit sa pagkakataong ito ay may pangunahing layunin (bilang kasangkapang pansalaysay ni balagtas) na ilahad sa mambabasa ang mga pangyayari bago ang tagpo sa gubat. Lilinaw din sa mambabasa, pagkatapos basahin ang buong awit, na may mga mali sa paggunita ni Florante – unang una na ang kanyang akala na pinagtaksilan siya ng kanyang pinakamamahal na si Laura at ipinagpalit sang kanyang pag-ibig sa kontrabida’t sanhi ng lahat ng kanyang kasawian na si Konde Adolfo.

             “Dahil sa napakalungkot na sinapit ni Florante sa kabila ng kanyang kabutihan sa kapwa at kabayanihan ay nasa kanya ang lahat ng katwiran para managhoy. Ang paghahanda lamang na ito ng saligan o katwiran sa kahit labis na pagluha ay isa nang bisang intelektuwal ng akda ni Balagtas at ikatatangi nito sa baliw na pamimighati ng haranistang mangingibig  sa kundiman. Ngunit inihahanda pa tayo ni Balagtas sa higit makabuluhang layunin ng kanyang panambitan at paggunita. Gagamitin niya ang matinding hinagpis at nabubulagang akala ni Florante upang bumigkas ng mga taludtod na may diwaing subersibo, gaya ng mga saknong tungkol sa masamang kairalan “sa loob at labas ng bayan kong sawi” at ng saknong na nag-uusisa hinggil sa diumano’y makatarungang mata ng Langit.”

            Ngunit bakit biglang gagawing ebidensiya ni Almario ang matitinding hinagpis at mga saknong na “ sa loob at labas ng bayan kong sawi” upang ipagpilitang ito ay tanda ng subersiyon. 

            “Ngunit si Balagtas ang mas lantay na halimbawa hinggil sa alamat ng kapangyarihan ng panitik. Hindi siya kasapi sa anumanng samahang makabayan. Hindi siya naging bilanggong pultikal (bagaman maaari tayong tuksuhin ng ilang impormasyong nalikom ni H. Cruz upang isusog na biktima si Balagtas ng matindi noong inhustisya laban sa mga Indio). Ni hindi siya nabaston man lamang ng isang prayle dahil nakalimot magbigay-galang. Ngunit waring bunga ng kanyang dakilang talino bilang makata, bilang isang nilikhang may pambihirang kakayahang isaloob at damahin ang nagaganap sa kanyang paligid at lipunan, tulad ng karaniwang paliwanag sa ganitong pangyayari, ay nalikha niya ang Florante at Laura na isang akdang sa paniwala natin ngayon ay batbat ng mga kahulugang makalipunan.“

            Dahil sa pantasya at kahusayan sa pananagalog, hindi nga kataka-takang magustuhan ng mga saradong Katoliko at Mananagalog ang isang akdang napaka-corny. Ang balangkas ng kuwento ng Florante at Laura ay pilit na pilit – mga tagpo ng pagliligtas, kudeta, relasyon sa pamilya at pag-ibig. Magugunita rito ang impluwensiya ng pagtatahi-tahing balangkas ng mga katatawanang dulang panradyo noong dekada sisenta – ang mga programang Tang-tarang-tang hanggang sa John and Marsha , mga katatawanang istoryang inakda ni Ading Fernando. 

          Impluwensiya ito mula sa mapantasya’t romatikong istoryang Kristiano versus Muslim na nilait-lait noon pa ni Miiguel de Cervantes Saavedra (1547 – 1616) .  Modelo sa ironiya ang kanyang nobelang  Don Quijote . Bagamat  panunudyo, ang pamimilosopo nito ay himagsik sa makalumang anyo at dekadenteng kultura at panitikang dinala naman ng mga prayle hanggang sa Pilipinas. Hindi pa man malay ipanganak ang mga impo’t lelong ni Francisco Baltazar, ang impluwensiya ng Florante at Laura ay isinuka na sa Europa. Ngunit muling pinauso sa Pilipinas para  maging mabuting aliping Kristiano ang ating mga ninuno. Bilasa na at kahiya-hiya sa “sibilisadong” literatura sa Europa ang “akala” ni Balagtas na mga bagong istoryang tanda ng “karunungan” ng mga nakapag-aral na tulad niya. Siyempre magugustuhan ang Florante at Laura ng mga Indiong nakikisakay sa “bagong panlasa” ng mga edukado pagkat nabibilaukan na sa mga akdang tulad ng istilo ng Pasyong Genesis, Bernardo Carpio at Ibong Adarna.

Kulturang Sa Pula – Sa Puti!

            Ngunit ang katawa-tawa, parang kulturang sabungero ang pilosopiyang gumagabay sa Florante at Laura. Sa buong istorya, ang nangangibabaw ay pagpapahalaga at/o pananaw ng Mabuting Haring Kristiyano ng Albania, at sa kabila ay masasamang budhing Muslim na kinakatawan ni Haring Ali Mudin at Osmalic ng Persiya. Dalawang magkalabang kaharian ito na siyempre ay pagwawagian ng Kahariang Kristiyano na sinisimbolo ng romantiko-metapisikal na katauhan ng mag-sintang  Florante at Laura. Isaalang-alang pa, na kung hindi dahil sa di rin kapani-paniwalang pagliligtas ni Aladin kay  Floranteng panay ang nguyngoy sa gubat; at sa napakalaking katatawanan na maging si Laura ay nailigtas naman ni Flerida sa pamamagitan ng pana nang tangkain na itong halayin ni Konde Adolfo sa loob na naman ng gubat.

            Ang pahabol pang katatawanan ay nang matagpuan naman silang lahat ni Menandro sa loob ng gubat – ang rurok ng mga di-sukat-akalaing pagtatagni-tagni para mabuo ang istorya at happy ending lalo para sa mga Prayle.. Sa kabila nito, dahil sa magilas, madulas at walang paltos na sesura at sukat, naging “rebolusyunaryo” na ang akda at sabi nga ni Amario’y nakapasa na sa pagsubok sa kadakilaan si Balagtas. Sa kabila ng kawalan ng rekord ng mga aktwal na ginawa sa buhay ng “dinadakilang sisne” ng Panginay o bayan ng Bigaa, Bulacan.

Hiramyutiks ni  Ileto mula kay Foucault: Layaw, Utang-na-loob, Damay, Daya, Kristo, Bernardo Carpio etc. etc. etc.                                                   
             Labis at mahigpit ang mungkahi ni Virgilio S. Almario na basahin, katasin at limi-limiin ang mga susing salita na aniya’y kanyang napili tulad  ng mga salitang “kagalingan,”  “bait” “ loob”, “puri,” “asal,” “katwiran,” “ katotohanan,” at “awa.”  Mga salita itong posible aniyang maging susi sa pagtukoy sa kahenyuhan at kadakilaan ng obra ni Balagtas.   Kaugnay na posibleng “bisa” ng mga salitang pinaglilimian ni Almario – magugunitang nauna nang ginamit ang ganitong “abrakadabrang” instrumento sa pagsusuri ng mga salita o wikang Tagalog, ni Reynaldo C. Ileto sa kanyang librong Pasyon and Revolution Popular Movements in the Philippines, 1840 -1910. 

             Samantala, maging si Bienvenido Lumbera ay nagdadalawang isip na rin mula sa orihinal niyang pagkuwestiyon na may “rebeldeng” intensiyon si Balagtas sa pagsulat ng Florante at Laura.  Sa kanyang  Ang Kritiko at Historyador sa Lapit kay Balagtas na kanyang isinulat para basahin sa panayam noong 2 Abril sa Club Filipino -  ganito ang kanyang sinabi:

              “Nangangahulugan lamang na kailangang maging masikhay at malikhain ang mananaliksik sa pagpuno ng mga guwang at puwang sa mga dokumentong kanyang mahahawakan, nang sa ganoon ay makabuo siya ng panlikod na pondo ng impormasyong magsisilbing makabuluhang konteksto ng mga akdang itatampok. Halimbawa ng pagkamalikhain ang pananaliksik na ginawa ni Reynaldo Ileto upang mapalitaw ang naging bisa ng Pasyon sa kamalayan ng mga magsasakang umanib sa mga kultong milenaryan at nagmithing kamtin ang “Bagong Herusalem.” Nilikom niya ang iba-ibang dasal na bahagi ng ritwal ng mga kulto, sinuri ang mga susing salita ng mga dalangin, at inugnay ang mga ito sa mga dalumat na hinango sa Pasyon. Sa pananaliksik naman sa panahon ng kolonyal na paghahari ng mga Amerikano, kahanga-hanga ang sinop at tiyaga ni Galileo Zafra, ang iskolar ng anyong Balagtasan, na nangalap ng mga texto ng mga tulang binigkas sa tagisan ng mga makatang napatangi bilang mambabalagtas.

Marami nang pag-aaral ang iniukol sa Florante at Laura, at sa librong Himalay, Kalipunan ng mga Pag-aaral kay Balagtas, tinipon nina Patricia Melendres-Cruz at Apolonio Bayani Chua ang mga prinsipal na sanaysay na nagtatampok sa sining at kabuluhan ng klasikong akda. Subalit hindi pa natatapos ang gawain ng kritiko at historyador. Sa pag-aaral niyang “Kung Sino ang Kumatha kay Francisco Balagtas,” sinabi ng kritikong Virgilio S. Almario na “walang makatitityak sa hinaharap ng pagbasa kay Balagtas” at doo’y ipinanukala niya ang isang istrakturalistang pagbasa na magtutuon ng pansin sa wika ng Florante at Laura na iinog sa mga susing salita tulad ng “kagalingan,” “bait,” “loob,” “asal,” atbp.”

            Anupa’t mula kay Foucault, ang pagbabagong konsiderasyon ni Lumbera ay pakikiayon na  rin sa hiramyutikong pagbasa ni Ileto at Almario sa pagsulat ng naratibo ng kasaysayan at mga akdang panliteratura.  

            Bukod sa mga eskapularyo, anting-anting, dasal, dalit at mga salitang loob, giting, pagpapakasakit, kapatiran, etc. napahanga ni Ileto ang di kakaunting sarado-Katolikong tradisyunal na manunulat. Naging isang kasangkapang panunuri ang pagsisid sa mga kahulugan ng salita – na ginagamit ngayon ni Almario sa teksto ng Florante at Laura – mga salitang hahalukayin sa mga teksto ni Balagtas. Maaalalang pati ang tula ni Hermenegildo Flores at Plaridel, hanggang kay Bonifacio tungkol sa tulang sagutang umikot sa temang Hibik ng Pilipinas, ay ipinipilit ni Ileto na impluwensiyado ng mga salitang kinatas niya sa Historya Famosa ni Bernardo Carpio. Sagisag kuno ng Hari ng Espanya si Haring Alfonso, sina Don Sancho at Jimena ay magkapatid na sagisag ng Filipinas, ang masamang si Don Rubio naman ay ang kumakatawan sa mga prayle, at si Bernardo Carpio ay sagisag ng katapangan ng rebeldeng Indio laban sa mga Moro ngunit maiipit sa nag-uumpugang bundok sa Cueba ng Montalban kung saan magiging kuta ng mga Katipuneros.

             Bakit balang kibot ng damdamin ng Indio ay ihahakab ni Ileto sa mga salitang nadudukal niya sa mga istoryang popular na kumubabaw sa kamalayan ng ating mga ninuno? Para bang kung walang alegorya ni  Bernardo Carpio at/o ni Kristo, ay walang gagayahing “kagitingan” ang mga Indio at mga Katipunero. Maging ang mga salitang “utang-na-loob, kahiya-hiya, damayan, pagtitiis, pighati ay limos ng halagahang kolonyal.  Tila nakalimutan ni Ileto na may sariling isip at damdamin ang tao, kahit na siya’y inaakalang idinuyan sa literatura’t awiting kurido, istoryang moro-moro  at sinakulo. Anupa’t ang pagluwalhati ni Ileto sa mga alamat at pamahiing istorya ay lalong naglulubalob sa mga Indio sa pamahiing pinamarali ng prayle na ang ating mga ninuno ay walang sariling bait, mahina at laging nangangailangan ng tulong kahit sa mga pekeng superherong tulad ni Haring Bernardo Carpio, Prinsepe Florante at Hesukristo.    

            Bukod sa  hiramyutikang pagdulog ni Ileto, na napulot kay Foucault, natukso si Almario na dagdagan pa ang listahan ng mga nahuhukay niyang salitang “kasamaan,” at “sama,” “kahanay ng kaliluhan,” ‘lilo,” “sukab,” “asal-hayop,” “taksil na pita,”masamang loob,” at “lupit” gayundin ang “sawi,” kahanay ng lugami,” “dusta, “pighati,” “ininis,” “kimi’t nakayulko,” “hapo,” “kutya’t linggatong,” “dusta,” “kahabag-habag at luha na lamang ang pinatutulo.”

            Ani pa ni Almario:

             “Hindi ako magtataka kung dumating ang panahon na pagkabungkal ng lamang-ugat ng iba pang salitang aking inihanay ay lalong mamukadkad sa atin ang akda ni Balagtas bilang isang munting Tractatus Logico-Philosopichus.”

 Tractatus Logico-Philosopichus!  

Dakilang Karera ang Pagiging Makata?

            Tawagin na nating Dakilang Salamisim ng mga Mananagalog ang pagtatangi kay Balagtas.   Alalahaning sa panahon ng kabataan ni Balagtas, hindi pa hinog ang sitwasyon sa Pilipinas para yumabong ang likas na katalinuhan ng makata. Halos isang taon pa lang siya nang magkaroon ng rebolusyon sa France.  Kahit may bulung-bulungan na ang kanyang mga naging propesor na Kastila tungkol sa kaguluhan sa Europa, hindi pa naipupunla sa kamalayan ng mga istudyante ang kaisipan ng mga rebeldeng mga intelektwal at scientists tulad ni Voltaire -  na malakas ang impluwensiya sa Europa.

Kailangan ba ang Makapangyarihang Pagbasa para sa Kadakilaan?

            Henyo raw si  Balagtas! May ginto bang kaisipang naipamana si Balagtas? 

            Maaaring nakapangolekta si Balagtas ng mga kasabihan, pero lahat ng sinisipi ng mga tanga-hanga niya ay puro aral-Katoliko! Walang sulong na kaisipan na makakatas sa mga linya ng Florante at Laura; walang orihinal na kaisipang bago sa mga akda ni Balagtas; manapa, ang ikinahuhumaling ng mga kritikong mapupurol ang pagsusuri – ang sinasamba nila ay ang sanlaksang aral sa buhay na makakatas sa pinagburak nang tubig sa balon na pinalalim nang pinalalim sa paghahalukay tungo sa sagradong salitang KADAKILAAN -  ng mga taga akademyang kabisote at panatikong mananagalog.

            Alam naman ng lahat ng tao ang mga sinabi ni Balagtas sa Florante at Laura, lalo noong panahon ng mga Indio na laging nasa loob ng simbahan at kumpisalan – na masama ang maghangad ng labis na kayamanan, masama ang mang-agaw ng syota ng iba; masama ang pabayaan sa layaw ang anak; masama ang ipokrisya, masama ang mainggitin, masama ang mang-agaw ng korona at imbing karangalan, masama ang ngumiti para lamang manaksak sa likod ng may likod.  – ano bang bago ang sinabi ni Balagtas na hindi alam ng karaniwang Katolikong Pinoy/Finoy noon at ngayon? Indio man o postmodernistang ilustrado?

Pag-unlad ng Wika           

Maraming sinauna at postmodernistang Mananagalog ang nagtuturing na  utang  kay Balagtas ang pag-unlad ng wikang Tagalog/Pilipino/Filipino ?   Inangkupo!

            Ang wikang Tagalog ay naging Pilipino/Filipino dahil wika ito ng bayan. Umuunlad, at patuloy na uunlad hindi dahil sa MAKATA- hindi dahil kay Balagtas. Dahil sa katangian at kondisyon ng kasaysayan, mamamayan, lipunan, gyera, ekonomya, palengke, edukasyon, masmidya; kahit wala si Balagtas, uunlad at uunlad at magkakaroon ng ebolusyon ang wika sa buong bansa; magkakaintindihan sa Tagalog ang mga taga isla ng Sabtang sa Batanes hanggang sa Sitangkai Tawi-Tawi kahit naging Ilocano o Waray si Francisco Baltazar.

            Magiging Filipino ang Pilipino o ang Tagalog, kahit maraming ipinanganak na mapanlason sa wikang butsikik tulad ni Yoyoy  Villame sa massmedia; o kahit sangkaterba ang nahuhumaling sa akademya ng eleganteng parikala o parakale, hulagway o hugalway; lawas o walas, tulad ng matitimyas na salagisim at solipsismo sa mga berso ni Almario at mga rekrut na makatang LIRA. Pansinin kung paano napapag-iwanan ng panahon ang walang kawawaang laro ng salita ng kabataang makata tulad ni Bobby Anonuevo na isang clone ni Rio Alma:

            LAWA NG WALA

            (Pagkaraan ni Jim Libiran, at matapos makinig

            sa lektura ni Bien Lumbera)

 

Mga bagay na gabay ang yabag

sa pook ni Poko, Siya, na puspos

ng Salita, ang itatali sa supsop

na pisi” ang ulam na luma sa ating isip.

 

Langhap niya ang panghal-panghal

at kusot na landas o tuksong kusot,

upang gabayan ang banyagang noo

(sa katutubong paglalamay ng malay)

noon at magpahanggang ngayon.

 

Gapang-nayon ang pagang sa kulob

niyang utak: Utak na kuta, bulok na kubol,

ang ulok ng hangin para hingan ng ukol

sa Lawa ng Wala ang pag-iral ng lira.

Taglay niya ang sandalyas at sandal

na balag tuwing tinatahak ang katha

ng itik-kiti, alinsunod sa sundot sundot

hinggil sa mga usapang pang-usa.

 

Pumupula ang kapuwa Ulap at Lupa

habang kumikibot, tumitibok-tibok

ang kaniyang nauupos na kambal-puso.

Labag man sa loob tila lobo o bolo

ang bota niyang tila salit-salit na tilas

sa sandaling obat o bato o tabo.

(Sino ang aarok sa karo ng mga daan?)

 

Siya ang bagay sa ating karaniwang

tila arak na pinahinog sa panahon;

sa ating gata na taga sa ahon ng pana;

sa ating di-kailanman naging bagay

na bagay. Ibang-iba ang bai natin,

at wika nga’y kaakuhang kuhang-kuha

sa gaya ng Kara ni H’wan: Wala. Wala…

                Galing ang tulang ito sa antolohiyang Sansiglong Mahigit ng Makabagong Tula sa Filipinas na ikinatutuwa ni Anonuevo (ayon sa isang guro sa UP at miyembro ng LIRA)  dahil sa nabanggit na antolohiya, makakasama daw siya (Anonuevo) ni Almario sa imortalidad.

               Si Almario na rin ang nagsabing ang mga akda ni Balagtas, ay napag-

iwanan ng uso sa Europang pinagmulan nito. Samantala, ang mga sulong at importanteng manunulat tulad ni Voltaire ay umaakda na ng obrang realistiko, maka-agham at rebolusyunaryo, mga akdang nagpabilis sa pagbabagong panlipunan at pampulitikang umiimpluwensiya sa mamamayan sa Europa laluna sa Rebolusyong Pranses. Mga subersibong kaisipan laban sa mga Hari o monarkiyang sistemang pampulitika, pang-ekonomya at panlipunan.

             Hindi natin tinatawaran si Balagtas, ngunit hindi pa sapat ang kondisyon sa Pilipinas noong siya’y ipinanganak at naging manunula para mabuksan ang kanyang utak sa mga bagong pangyayari sa Europa. Bagama’t malaking agwat ng panahon ang kaunahan nina Voltaire kaysa kay Balagtas, mangangailangan pang mabuksan ang Suez Canal noong 1869,  para maging mabilis ang biyahe sa pagitan ng Pilipinas at Europa; at makapasok ang mga bagong aklat at impormasyong umimpluwensiya sa mga bagong henerasyong kinakatawan nina Del Pilar, Rizal, Bonifacio at Jacinto.

Kapangyarihan ng Panitik

            Konsistent si Almario sa kanyang ideang pampanitikan, na mababasa rin sa kanyang librong: Kung sino ang lumikha kay Bagonbanta, Ossorio, Herrera, Balagtas etc…

 

            “Ang ikalawang hibla ay hinggil sa alamat ng kapangyarihan ng panitik bilang kasangkapan sa pagbabagong panlipunan. Hindi sinasabing hindi ito totoo. Ang ibig ko lang sabihin, hindi naiibang romantisistang konseptong ito at sa gayo’y igiit ang sarili nilang halimbawa hinggil sa kadakilaan ng pagsulat.”

            Napakaromantiko at idealista ang pananalig ni Almario sa bisa ng panulat kaysa aktwal na pagkasangkot ng buhay ng isang makata sa panlipunan at historikal na paksa ng kanyang akda. Ganito ang halaga ng pagsusulat ng makata:

            “Si Rizal at ang kanyang kambal na nobela ang pangunahin nilang halimbawa. Kaya nakatimo ngayon sa ating kamalayan ang Noli at Fili na tila mga Banal na kasulatang “yumanig sa daigdig.” kaya kailangang bitayin siya noon ng mga Espanyol. Kaya sumiklab ang Rebolusyong 1896. At kaya ngayo’y si Rizal lamang yata ang bayaning higit na inaalala sa araw ng kanyang kamatayan. Kung maaari lamang sana at kung matutukoy ang petsa ay baka ipagtakda natin ng isang pagdiriwang na pambansa ang unang araw ng pagsulat ni Rizal sa kanyang nobela upang tandaan natin itong higit kaysa unang lihim na pulong ng Katipunan o Unang Sigaw ng paghihimagsik.

            Mas mahalaga kung gayon kay Almario ang “paggunita ng unang araw ng pagsulat ni Rizal sa kanyang nobela upang tandaan natin itong higit kaysa unang lihim na pulong Katipunan o Unang Sigaw ng paghihimagsik.” Gusto niyang mas pahalagahan ang unang araw ng pagsulat ni Rizal sa Noli kaysa pulong ng KKK o sa Unang sigaw sa Balintawak.

            Maihihiwalay ba ng isang kritiko ang Noli at Fili sa Rebolusyong Filipino laban sa kolonyalistang Kastila?  Hindi pwedeng magkaroon ng Noli at Fili kung wala ang Rebolusyon. Sapagkat ang rebolusyon ay hindi nagsimula sa Tondo at Natatapos sa Cavite o kahit saan na lamang.   

            Nasa tugatog ng kadakilaan ang Noli at Fili. Ang kariktan ng kambal na nobelang ito ay ang realidad at  siyentipikong pagbibigay halaga ni  Rizal sa nobela bilang akdang pampanitikan. Kaiba ito sa urong, metapisikal at sarado-katolikong pagpapahalaga sa literatura ng  Florante at Laura ni Balagtas.  Kung kailan ito sinimulang isulat ni Rizal ay hindi na importante – ang mahalaga, isinabuhay ni Rizal at pinanindigan hanggang kamatayan ang laman ng kanyang Noli at Fili. Ang Noli at Fili ay hindi simpleng tulad ng solipisimo ni Almario – kumbakit ang Panitikan ay Panitikan.  Ang Noli at Fili ay kasaysayan, mamamayan, kolonisasyon, pang-aalipin, pandaraya, panlilinlang, aksyon, ebolusyon, himagsikan, KKK.  Ang Noli at Fili ay sining at panitikan ng  makata sa kanyang katapatan bilang manunulat. Hindi siya ang makata tulad ni Balagtas na hinahalimbawa ni Almario na  nangangailangan ng husay sa “panlilinlang”! 

            Uulit-ulitin kong sa tanggapin at sa hindi ng mga kritiko, kahit wala ang Florante at Laura, masusulat ang Noli at Fili; Nagsulat man o hindi si Balagtas, ipapanganak si del Pilar, at tutudyuhin niya sa panulat ang mga Prayle sa pamamagitan ng kanyang Dasalan at Tocsohan;  At kahit walang Florante at Laura, merong isusulat na dapat ipabatid si Bonifacio sa Katagalugan! At mabubuo ang KKK.  Hindi rin pwedeng ihiwalay ang Noli at Fili sa KKK. Imposibleng hindi sumulpot ang dalawang nobelang ito kung paanong hindi rin puwedeng mabalam ang Himagsikan ng mga Katipunero sapagkat hinog na hinog na ang kondisyon sa loob at labas ng Pilipinas – handa na rin sa rebolusyon si Bonifacio, ngunit ang hindi handa sa pagtatagumpay ay ang mga suwapang at ganid na sarado-Katolikong tulad ni Aguinaldo -  papahina na ang monarkiya at humihina na ang kontrol ng Espanya sa mga bansang sinakop nito kaya halos magkapanabay at parang magkarugtong ng pusod at buhay ang Noli at Fili at ang KKK. Ang Noli at Fili ay maituturing na dugo at kaluluwa ng KKK; samantalang ang Florante at Laura ay isa lang ipot ng ibong adarna na puwede namang maging pataba o fertilizer sa kasaysayan ng literaturang maka-Hari na ang pinagmulan ay ang impluwensiya ng Banal na Bibliang kipkip ng mga kolonisador.

            Huwag ibilang sina Rizal, Plaridel at Bonifacio – sa halimbawa – ng mga makatang sinasabi ni Almario na may kagalingang “manlinlang” tulad ng pagpuri niya kay Balagtas bilang matinik na makata. Hindi maihihiwalay ang mga gawa at pagkabuhay nina Rizal, Plaridel at Bonifacio sa kanilang mga sulatin. Kaya nga sila kinikilalang tunay na makata – Dakila at Bayani.  Hindi maaaring palagpasin natin ang isang metapisikal na akdang Florante at Laura, dahil lang sa husay nito sa porma at pagkakasulat. At lalong hindi rin natin mapapakinabangan ang isang makatang may “makulay” na karera – dahil dalawang beses nabilanggo – at hindi naman naging myembro ng anumang samahang repormista at ni hindi napukpok ng baston ng prayle, wika na rin ni Almario. Litisin natin ng realistiko at maka-agham ang kanyang obra.

            Kung nabuhay ba si Balagtas sa panahon ni Gloria Arroyo, okey bang maging tuta si Balagtas ng Administrasyon basta siya’y magaling na makata, mahusay manlinlang – at baka-sakaling dumating ang oras  ng makapangyarihang pagbasa para kilalanin, pag-aaralan ang pwersa ng kanyang mga librong nasulat na namumutiktik sa mga salitang – loob, suklam, anakpawista, linlang, tiyanak, ganid, parikala, hulagway, lawas, utot, salamisim, para gulatin tayo balang-araw ng tunay na kahenyuhan at kadakilaan ng isang makata.

Hinahon, Kababaang-Loob at Sentido Kumon

            Kailangan lang ng mga alagad ng mga Mananagalog ang hinahon at sentido kumon, para makapaghasa ng kuru-kuro at maiwasan ang kapurulan ng isip para hindi sila tuluyang makain  ng sariling  kalawang.  Kaunting hinahon at pagsasaisantabi ng mga nanigas na dogmang pangkatagalugan na matagal na nilang pinakinabangan o pinamamayagpagan sa loob at labas ng akademya.

            Kahit mismong si Almario’y nahihirapang hanapin ang ebidensiya ng sinasabing apat na himagsik ni Balagtas na ipinagpauna ni Lope K. Santos bilang patunay ng pagkarebelde ng makata – himagsik kuno laban sa malupit na pamahalaan; himagsik kuno sa mababang uri ng panitikan; himagsik kuno laban sa maling pananampalataya; at himagsik kuno laban sa maling kaugalian. Himagsik ba ito o mas angkop sabihing Pananangis?       

            Ang kasaysayan ng Florante at Laura ay pananagumpay ng krusadang Katoliko Kristiyano laban  sa mga Moro.  Kultura po ito ng mga pamachong sabungero, sa pula- sa puti.  Labanan ito ng mga Hari, Hari ng Persiya, hari ng Albanya, Labanan ng Masama at Mabuti. Kultura itong ipinangaral sa loob ng tahanan ng ating mga lola -  sumunod lahat tayo sa Padre de Pamilya upang manatili ang kaayusan tungo sa kabutihan ng pamilya at buong kaharian.

Si Francisco Baltazar bilang Prinsepe ng Kulturang Makahari

            May likas na katalinuhan si Balagtas bilang makata ngunit walang sapat na ayudang pang-intelektwal at pampulitika ang kanyang panahon para malinang ang kanyang pagkahenyo kung gifted man siya at kahit nakapag-aral.  Ang tanging patunay ng kanyang kahusayan ay katas ng edukasyong Espanyol -  maalam siya sa  pagbanggit  ng panitikang Griego at Latin na pinahihintulutan ng edukasyong Kastila.  Kung maalam man si Balagtas sa literaturang Griego, hindi pa pinahihintulutan sa Pilipinas ang mga “subersibong” karunungang ipaghihimatay o ipaglalaban ng patayan ng mga Prayle kung may magtangkang magpasok kahit ng bagong idea laban sa Banal na Biblia at Diyos na kinakatawan ng mga Hari sa lupa.

            Nanatiling sarado/Katoliko ang kaisipan ni Balagtas sa kabila ng pangyayaring matagal nang  natapos sa Europa ng mga pilosopong  sina Diderot, Abbe, Maury, Condorcet -  ang pagsulat ng encyclopedia. Ni hindi marahil narinig ni Balagtas ang mga pangalang Francoise Marie Arouet  A.K.A. Voltaire. Si Voltaire na masugid na mag-aaral ng agham at masasbing alagad ni Newton, at John Locke.  Noong 1769, kahit nalikom na nina Jean d’ Alambert at Denis Diderot at nakompleto ang unang 28 bolyum ng  encyclopedia mula 1713- 1784 baka hindi pa ito naisasalin sa Espanyol.  Anupat hindi talaga naambunan ng mga bagong kaalamang  kuntra-Simbahan at kuntra-Monarkiya si Balagtas para siya maging rebelde sa Inang Espanya.

            Kung narinig lamang ni Balagtas ang mga pangalang -  Copernicus, Galileo, Newton, Voltaire at kung napag-aralan niya ang mga naisulat tungkol o akda ng mga manunulat at scientist na sinisensor ng Vatican – baka nakagawa siya ng matinong obra; baka nakaalagwa sa pamahiin ang kanyang “pamimilosopo.” 

             Ngunit teksto mismo ang ebidensiya kung paano  nagpapalaganap ng metapisikal na relihiyong –sarado Katoliko Kristiano ang epiko ni Balagtas. Wala siyang iniwan sa isang karismatik na ebanghelista  kung paano niya inihandog kay Celia at ipinintakasi kay Papa Jesus at Mama Mary ang kanyang obra:

            “Ikaw na bulaklak niring dili-dili

            Celiang sagisag mo’y ang eMe  A  eRe;

            Sa birheng mag-ina’y ipamintakasi

            Ang tapat mong lingkod na si eFe eBe.”\

Ni baka hindi nahigingan ni Balagtas ang “masama/mabuting” balita ng napipintong pagkadurog ng sistemang monarkiya sa Europa. Na  kinukuwestiyon na ang kapalsuhan  ng katwirang “basbas” ng Diyos ang pinagmumulan ng  kapangyarihan ng mga Hari.  Binanggit din ito ni Hornedo:

            “The text of Florante at Laura sufficiently indicates that Balagtas shared the worldview of many of his contemporaries who were products of an intellectual and social environment, though shaken by the upheavals in world history of the late 18^th century and first half of 19^th century, were still basically believers in a vertically structured hierarchical universe where fathers (paternalism) and kings (monarchy) were the rigthfull heads of family and state; and beneath them, in their order of ranks and offices people held their rightful places. Ang when anyone disturbed that order, chaos and ills followed. The only remedy against the abuse of power, as in Plato and Aristotle, and St. Thomas, is virtue – the Cardinal Virtues and their subsidiary speciations and expressions…”

…The primary metaphysical model of the earthly order is God’s government of the universe intimated in STz. 24:

 

                                       Datapwa’t sino ang tatarok kaya

                                       sa mahal mong lihim, Diyos na dakila?

                                      walang nangyayari sa balat ng lupa,

                                     di may kagalingang iyong ninanasa.

        Sa ika-398 istansa ng Florante at Laura mapapatunayan ang kanyang politikang kuntra sa taumbayan: 

                                    Kaya nga’t nagtaas ang kamay sa langit

                                    Sa pasasalamat ng bayang tangkilik

                                    Ang hari at reyna’y walang iniisip

                                    Kundi ang magsabog ng awa sa kabig.

            Anupa’t maliwanag pa sa sikat ng araw ang pagsusuri ni Hornedo kay Balagtas – na ang Florante at Laura ay likha ng isang Indiong kampun ni Abraham -  kapon at isang pundamentalista.

            Sa maniwala kayo’t sa hindi –  bukod sa pagiging metapisikal na makata – si Balagtas ay Ultra Rightist! Par excellence!

                             

DISCOURSE OF POWER IN FLORANTE AT LAURA – ni Florentino H. Hornedo, Ph. D.

        Para sa  artikulong SURI SA PAGSUSURI SA FLORANTE AT LAURA, inilathala dito ngayon ang Discourse of Power in Florante at Laura ni Florentino H. Hornedo. Pasintabi sa may hawak ng karapatang-ari, pinangahasan ko na ipamahagi ang pagsusuring ito ni Hornedo mula sa librong 200 TAON NI BALAGTAS Mga Bagong Pagtanaw at Pagsusuri ng Balagtas Bicentennial Commission, na ang pagnugot ay si Dr. Soledad S. Reyes.

 Theoretical Considerations

Discourse as used in this paper refers to the textual expression of a worldview. Text is an artifact susceptible of interpretation or the hermeneutical act of attributing signification or sense. It may be verbal or non-verbal. Literature is verbal text par excellence.

Test as expression is the semiotic projection of a worldview. It is rooted in a particular historic consciousness which, as such, is the product of specific factors or forces found in the concrete historical environment which shaped the said consciousness.

Worldview, on the other hand, is the image of what a historic consciousness believes to be the values-structure of reality. It is the principle which identifies and assigns values to the objects of consciousness, and thereby organizes reality in accordance with those values. Worldview is always a phenomenological being, a function of a specific historical experience or situation and the subjective possibilities of an individual or group of individuals.

The implication of these considerations on a reading of Francisco Balagtas’ Florante at Laura, and specifically for reading the discourse of power in said work, is to discover through the verbal text Balagtas’ worldview, specifically his image of the structure of power values in the world he images forth in this particular work. It means attempting to go back imaginatively in time with the aid of comparative historical devices as well as his own text, and there to try to reconstruct the image by which he understood the values operant in his mind at the time of composition. One has to admit that it may not be possible to see again perfectly what he saw or what he meant, but, in Wilhelm Dithey’s (1833-1911) sense, it is possible to understand “other persons and their life-expressions.”

The Mental Landscape in Which Balagtas Grew Up

Francisco Baltazar or Balagtas (1788-1862) lived during a most interesting and eventful time of European and Philippine histories. He was but a year old when the French Revolution exploded and then degenerated into a Region of Terror directed and presided over by a man known as the chief of the Committee on Public Safety. When that aberrant decade ended, Napoleon restored autocracy in Europe and installed his brother Joseph Bonaparte as King of Spain in 1807 when Balagtas was 19 years old. Spain for the next seven years was, in Horacio de la Costa’s words, “a bloody battleground.” The Latin American secessionist revolutions erupted beginning with Argentina, and effectively jeopardized Spanish economy both peninsular and colonial. In 1815, the last galleon made its final homeward voyage to Manila.

But the upheaval also brought into the Spanish world the notions of equality, fraternity, and liberty. After the ephemeral effects of the Spanish Constitution of Cadiz (1812) had temporarily given Filipinos hope of representation in the Peninsular government, and subsequently frustrated it, there was no way of taking back the new learned idea of fundamental human equality, brotherhood, and freedom. This was also the period when the secular clergy were already struggling to maintain vis a vis the regular clergy (the Friar Orders) their human and religious rights against a steadily growing insecurity of the Friars due to the political and economic reverses of the Spanish imperial government.

Spaniards in the Philippines, anxious to keep themselves informed about the goings-on in Europe, attempted to circulate news among themselves in the Philippines – and no doubt with their mestizo and Indio friends – the most concrete evidence of which was the birth of journalism in the Philippines during the period. One of the profound moral considerations of the time concerned the ethical basis of power, particularly sovereign power. The French Revolution had affirmed the Lockean notion of the consent of the governed as the source of authority, and then scandalized the world with the horror of the Terror that it brought about. Napoleon became Consul in 1799, and then Emperor in 1804. The Divine Right of Kings principle was no longer Napoleon’s idea of the source of authority. He crowned himself! The Americans had repudiated King George in 1776. The French had guillotined King Louis XVI in 1793. The Latin Americans had seceded from Spain. In 1812, the Spanish intellectuals had attempted to place the King under the Constitution. In this confusion, what was the moral view of those who shaped the mind of Balagtas in the Colegio de San Jose where he is said to have taken courses in Philosophy, Humanities, Theology, Mathematics and World History? Today, one can only surmise from the evidence of his extant texts, in this case, the Florante at Laura. The era was full of treasonable events, as is the Florante at Laura. And power holders had become so insecure that French royal power decreed capital punishment by the guillotine (subsequently used for Louis, and then for most the major revolutionaries); and Spain had decreed in the 1830s capital punishment by the garote – surely suggesting that there was occasion to have it on stand-by readiness. (It was eventually used on Fathers Burgos, Gomez, and Zamora in 1872.)

The work under consideration, of course, is primarily a romantic poem in the mode of the courtly love tradition where it got not only its basic idiom and tone, but also its language and literary devices (structure, diction and all), with all the tears and fainting spells. One wonders whether he had had access to Dante’s La Vita Nuova. The romantic formula of love-separation-adventure-reunion and the purgative process preparatory to espousal are all there with their usual details, with the clear distinction between good and evil, between the forces of light and those of darkness. The political content and its philosophy of power – the object of the present discussion – are incidental, and so much the better, for in that incidentality, it is easier to assume that Balagtas was not deliberately presenting a dissertation on power, but naturally and candidly indicating his personal values and perspective thus giving to his worldview an authenticity of expression.

What the Text Says About Power

There are two pirincipal loci of power in the poem. One is domestic, involving the relationships of fathers and sons; and the other one is political involving heads of state, their children, the misnisters and soldiers, and their citizens. The first is exemplified by the relationships between florante and his father Duke Briceo, and Aladin and his father Sultan Ali Adab; the second is exemplified by the government of Persia headed by sultan Ali Adab, and the government of King Linceo of Albania.

1. The Domestic Power Structure

 

Aladin speaking about his rivalry in love with his father says,

77. At kung kay Flerida’y iba ang umagaw

At di ang ama kong dapat na igalang,

1. hindi ko masabi kung ang pikang tanga’y

   bubuga ng lilo’t laksang kamatayan.

79. Sa kuko ng lilo’y aking aagawin

ang kabiyak niring kaluluwang angkin,

1. liban na kay ama ang sinuma’t alin,

   ay igagalang ng tangang patalim.

And to excuse the horror of his father’s selfish passion, he utters what is probably one of the most famous lines in the poem, stanza 80: “O pagsintang labis ng kapangyarihan…”

Later on, he again refers to the terrible treatment he had suffered under his father (stanza nos. 354-358), the death sentence, and later the reprieve into exile. And all these he accepted in spite of his own feelings for the simple reason of piety: “sinunod ko’t utos ng hari ko’t ama.” (stz. 358:4)

Florante, being much garrulous, provides more detarils concerning the domestic power structure, but says about the same thing as Aladin.

Almost every fererence to his father is a profession of love, and respect, even of profound admirationk, the sum of which is found in Stz. 178:

Kung sa kabaita’y uliran ng lahat

at sa katapanga’y pang-ulo sa s’yudad,

walang kasindunong magmahal sa anak,

umakay, magturo sa gawing dapat.

And then he proceeds to present his father’s maxims for the proper upbringing o0f children in Stzs. 197-203. To his father’s loving but strict concern for his upbringing, his response is of total submission and reverence. An additional domestic detail is mentioned of the mother in Stz. 204 which indicates the supremacy of paternal will in the home. In effect, the hierarchy of domestic power is, in the descending order, father, mother, child – the classic paradigm of paternalism which is another word for authoritarianism.

1. The State Power Structure

The Persian structure is headed by Sultan Ali Adab, and under him, his son Aladin who is both prince and warrior; then the generals loike Osmalik and Miramolin; and below them, impliedly, the multitude of soldiers who fight at their command for the sake of Sultan and state. That social structure is essentially still in place in Islamic societies today: hierarchical and pyramidal in which everyone under anyone is bound to obey, or else the system gers upset.

The Albanian structure has more details, as usual, suggesting Balagtas was less familiar with the Islamic social structure. It is headed by King Linceo; and second to him in power and influence as Sts. 177 says:

Ang dukeng ama ko’y pribadong tanungan

Ng Haring Linceo sa ano mang bagay

pangalwang puno sa sangkaharian,

hilagaan-tungo ng sugo ng bayan.

Beneath the dukes (some of whom are princes and possible heirs to the thorne) are the maquesses (which are not mentioned in the poem) ; then the counts (or earls in the English system) followed by the viscounts, barons, baronets, and knights in that order.

Laura is princess heiress to the throne of the Kingdom of Alabanis; Floresca is princess of Krotona and a Duchess of Albania by her marriage to the Duke Briceo.

Florante is a royal duke – both prince (he is son of Princess Floresca of the Kingdom of Krotona), and hereditary duke being son of Dukle Briceo.

There is a body of royal counselors whose ranks are not mentioned, but who, impliedly perform various ministerial tasks for the tyranny of Konde Adolfo in Stz. 381:2.

Konde Sileno (Stz. 207:4) is a count of Albania, two ranks below the duke. His son Konde Adolfo is hereditary count and cannot yet the exercise the offices of count until his father’s death. In effect, he is way below the rank of Florante who is both hereditary royal prince and duke.

Antenor and his nephew, the loyal and great warrior Menandro, royal friend and protector-savior, though greatly respected and valued are plebeians who must prove themselves in order to rise to positions of recognition.

At the base of the structure is the great mass of people, of patronized subjects, the bayang tangkilik of Stz. 398:2, and the nagugulong bayan of Stz. 380:4.

The relationships indicative of superordination/subordination in the Albanian social and political structure are pretty well delineated if only incidentally in the poem. The Duke Briceo, as already cited, was second in power to the King Linceo. In Stzs. 267-273, the Duke Briceo and his son Florante face the King Linceo, and their speech and gestures are revealing of the relationships: the King thinks of Florante as “haligi ng setro ko’t reyno” (267:4), and “gererong matapang,/ na naglalathala sa sansinukuban/ ng kapurihan ko at kapangyarihan.” (270:2-4)

Duke Briceo, for his part, offers his son as an act of supreme homage to the sovereignty of the King: “bugtong na anak,/ inihahandog sa mahal mong yapak,/ ibilang na isang basalyo’t alagad.” (268:2-4)

Florante, for his part, acknowledging the rightness of all these in the worldview he represents, calls the King “haring poon” and then says, “nagdapa sa yapak;/ nang aking hagkan ang mahal na bakas/ kusang itnindig at muling niyakap.” (273:2-4)

However, the traditional social and political ranks do not suffice for greatness which has to be earned, Linceo reminds Florante, “dugo kang mataas ay dapat kumita/ ng sariling dangal at bunyi sa g’yera.” (271:3-4)

Menandro, on the other hand, is the model of the loyal and invincible subject and plebeian whose destined task is never to overstep his station in life whose duty is to serve and defend his superordinates whether as the classmate of dukes and counts (229:3-4), or as comrade-in-arms of princes (336:1-3), or as liberator of a kingdom from tyranny and usurpation (387:3-4), or pursuit of fleeing criminal and restorer of order and legitimate royal powers (393-395); and then to disappear into the background again.

The abominable crime of Konde Adolfo, on the other hand, is not only the interior corruption of his moral nature by the lack of virtue, but his upsetting of the metaphysical order of the kingdom. He was but a count’s son, and yet he ventured the abominable: “Umakyat sa trono ang kondeng malupit . . .” (382:1)

The abundant references and allusions to classical Greek learning strongly suggest that Balagtas was acquainted with Platonic ideas concerning the virtues of rulers and subjects centered around the notion of the Philosopher-King who rules justly over a state aided by Guardians, defended by warriors, and materially sustained by merchants and slaves.

In the Platonic social schema, the King possesses the cardinal virtues of Wisdom, Courage, and Temperance. And because of these, his state and kingdom enjoy the quality he calls Justice. These four: temperance, courage, wisdom, and justice, make a Philosopher-King.

His opposite, on the other hand, is the libertine, the coward, the mean and foolish, the unjust. He desires more than what is due his station. He attacks by stealth and treason as shown in Adolfo’s attack on Florante during the presentation of the play on the siege of Thebes when they were still students, and in that ambush upon Florante after he had been deceived and made to enter Albania alone, all for greed, ambition, and lust for Laura, and envy for Florante. (See 208-214; 220-231; 326-329; 336-342; 375-386; and 389-390.)

The King Linceo is pictured, though rather sketchily, as some kind of philosopher-king. Florante’s father is an echo of the King himself. But it is Florante who (except for his proneness to overweeping, and faiting spells, things that come from another tradition, the courtly love tradition) is delineated as embodying the cardinal Platonic virtues: he is not shown as greedy or avaricious, he is a brave warrior and superb general, and has appreciation for learning and the wisdom of his father. These are signified in the didactic stanzas number 197-203, and many other places in the poem (for which reason many Flipino readers have all but forgotten that this poem is a courtly love poem, and instead regard it as a pice of wisdom literature).

Aladin reflects the same virtues in a less clearly delineated manner. But there is a Christian addition to the virtues that does not appear in the Platonic original, which is humility or modesty as shown by the remark of Aladin upon hearing the praises of his person from the unsuspecting Florante in Stzs. 261-262. In the Christian kingdom, it is this virtue which is supposed to hold people in their rightful places thus preventing disorder or chaos through the evils of usurpation of office and power. Against this virtue, there is the pride and inordinate ambition of Konde Adolfo, the sin which St. Thomas Aquinas identified as the gravest of the Capital sins which by its nature is unforgivable because it precludes repentance which comes from humility and love. It was the sin of Lucifer himself.

The Discourse of Power in FLORANTE AT LAURA

The text of Florante at Laura sufficiently indicates that Balagtas shared the worldview of many of his contemporaries who were products of an intellectual and social environment, though shaken by the upheavals in world history of the late 18^th century and first half of the 19^th century, were still basically believers in a vertically structured hierarchical universe where fathers (paternalism) and kings (monarchy) were the rightful heads of family and state; and beneath them, in their order of ranks and offices people held their rightful places. And when anyone disturbed that order, chaos and ills followed. The only remedy against the abuse of power, as in Plato and Aristotle, and St. Thomas, is virtue – the Cardinal Virtues and their subsidiary speciations and expressions.

The basic metaphysical and ethnical assumption is that people are not born equal, that they are born for specific functions in the society or body politic. Their success and value is not in rising above their stations, but in keeping faithfully their stations in life which are presumed to be ordained by nature. And the clearest paradigm of that natural model is man: rational animal, that is, animal must be ruled by the rational, being nobler because spiritual. His head rules the rest of the body, and if the hand were to usurp the role of the head, man would become a monster, like the chaotic and terroristic Albania of Konde Adolfo after his usurpation as pictured in Stzs. 13-20.

The primary metaphysical model of the earthly order is God’s government of the universe, intimated in Stz. 24:

Datapuwa’t sino ang tatarok kaya

sa mahal mong lihim, Diyos na dakila?

walang nangyayari sa balat ng lupa,

di may kagalingang iyong ninanasa.

Thus, man should submit to the divine will no matter how incomprehensible, for such is the divine government. This is what Stz. 28 says (an echo of which is Aladin’s obedience and subjection to his sultan-father despite his wickedness):

Kung siya mong ibig na ako’y magdusa

langit na mataas, aking mababata . . .

Though we are not presuming Balagtas read Shakespeare’s Henry V, the mind of the Archbishop of Canterbury expressed in that historical play is surely recognizable in the Balagtas text.

Cont. Therefore doth heaven divide

The state of man in diverse functions,

Setting endeavor in continual motion;

To which is fixed, as an aim of butt,

Obedience: for so work the honeybees,

Creatures that by a rule in nature teach

The act of order to a peopled kingdom.

They have a king and officers of sorts;

Where some like magistrates, correct at home,

Others, like merchants, venture trade abroad,

Others, like soldiers, armed in their stings,

Make boot upon the summer’s velvet buds,

Which pillage they with merry march bring home

To the tent-royal of their emperor;

Who, busied in his majesty, surveys

The singing masons building roofs of gold,

The civil citizens kneading up the honey,

The poor mechanic porters crowding in

Their heavy burdens at his narrow gate,

The sad-eyed justice, with his surly hum,

Delivering o’er to executors pale

The lazy yawning drone. I this infer,

That many things, having full reference

To one consent, any work contrariously:

As many fresh streams meet in one salt sea;

As many lines close in the dial’s center;

So may a thousand actions, once afoot,

End in one purpose, and be all well borne

Without defeat.

• I:ii, 183-213.

Dante wrote in his Divina Commedia a complementary idea indicative of the same Medieval notion of the fountain of correct social order.:

Nature will fare ill, whene’t she finds

A destiny discordant with herself,

Like any seed without its proper climate.

And if the world below would fix its mind

Upon the true foundation nature laid,

Its population would be virtuous.

But ye will force into a cloistered life

A man predestined to gird on the sword,

And make a preacher wear a royal crown:

Thus do your footsteps leave the proper road.

• Paradiso, Canto 8

Danilo Dolci, dealing with the differing lexical discourses of “command politics” and “coordinative politics” presents a classificatory contrastive listing:

Command Politics                                                              Coordinative Politics

command . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . coordinate

power . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . responsibility

exploitation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . valorization

obey . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . agree

merit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . capacity

sin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . insufficiency

punishment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . care

duty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . .necessity

right . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . effective possibility

privilege . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

revenge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

slave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

death penalty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Command politics is another name for authoritarian and monarchical government, while coordinative politics is associated with democratic, egalitarian liberal government. In light of the table above, it is not difficult to see that the discourse of power in the two citations from Shakespeare and Dante reflect quite clearly the discourse of Command Politics. And they also reflect the discourse of power shown in Balagtas’ text. The discourse of power, then, in Florante at Laura is the discourse of Command Politics, of Monarchy, of Authoritarianism, of the Divine Right Kingship, which may be benign if headed by a Philosopher-King, but brutal and tyrannical if headed by an Adolfo. For after all, the rule of Adolfo and of Florante in the same Kingdom of Albania is politically rooted in the same politico-social structure differing only in the ethos of the two – one a Platonic philosopher-King, and the other a usurping tyrant. It says plainly: “Keep the structures, change the persons.” In this sense, the pre-Revolution reform movement of the Ilustrados was Balagtasian; and that is what they did after they had killed Bonifacio. The effect is the uncertaintly of change without fundamental amelioration, or pseudo-revolution. And as the poem concludes, with perfect profession of favor for patronage, in Stz. 398:

Kaya nga’t nagtaas ang kamay sa langit

sa pasasalamat ng bayang tangkilik,

ang hari’t ang reyna’y walang iniisip

kundi ang magsabog ng awa sa kabig.

Balagtas, after all, was a son of his time, and heir to the intellectual and aesthetic traditions brought to the Philippines by the Spanish Medieval culture, and which did not begin to change radically until the second half of the 19^th century when the native term for liberty or freedom – kalayaan – makes its appearance, and many years after Balagtras had written the Florante at Laura (1838).

The moral seems clear Balagtas was a star in intellectual brilliance of his time. But that brilliance did not spare him from falling into the traps of tradition and the limiting effects of the dominant discourses of their time. The value of his vision was in recognizing that there is light and darkness, good and evil, and that one must opt for light and the good. But every generation has to discover for itself the incarnate expressions of these.

ISANG PANAYAM KAY TOMAS F. AGULTO Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas 2009

“Poetry is not the proper antithesis to prose,

but to science. Poetry is opposed to science,

and prose to metre.”

-         Samuel Taylor Coleridge

 

 

Q. Bakit po dito sa harap ng simbahan mo ako niyaya para makapanayam ka?  Pwede naman tayong doon sa may Chowking konti lang ang tao.

Tom. Ok lang dito, mas konkreto ang sasabihin ko, mas malalim ang aking mararamdaman. Mas madali akong makapagpapaliwanag. Hindi ka ba komportable dito?

Q. Ok na rin po, kaya lang parang maingay. Yung ano, medyo…

Tom. Natatakot ka ba dito?

Q. Hindi naman – wala lang… kinakabahan po siguro. Baka mapagkamalan tayong,

Tom: Ano lokoloko.  Huwag kang matakot, kakilala ko mga tambay diyan. Yun, kaibigan ko yun, yung batang nagtitinda ng sampagita. Yung kasama nya, asawa ng tatay niya – kakilala ko rin.

Q. Hindi kita maintindihan. Maingay…

 

Tom. Malakas naman ang boses ko a. Di mo ba narinig noong awarding ng Pambansang Gawad Alagad ni Balagtas noong Sabado.  Noon, nilinaw ko sa mga taga-Umpil na hindi naman ako galit sa kanila. At hindi ko naman nirereject ang tropi ni Baldemor.

Q. E bakit nyo nga hindi tinanggap ang tropi iniwan nyo sa Museum? Hindi ko maintindihan. Meron pang palaka.  Ang sabi ng isang senior member ng LIRA, miyembro din ng UMPIL huwag po kayong magagalit, may topak daw kayo, ipinaglihi ka daw sa palaka.

Tom. Huwag mo nang pansinin ang paninira sa akin. Iba kasi ang parametro nila sa pagtula ganon din sa etika nila, o poetika, hindi ko rin sila maintindihan. Pare-pareho lang kaming may karapatan na magbangong-puri.

Q. Sabi ni Sir Bobby Anonuevo, nabasa ko po sa blogsite niya, “wala daw kayo sa sarili noong nagdala kayo ng palaka sa awarding, binastos daw ninyo ang UMPIL.

TOM. Wag mo nang pansinin, wala namang seryosong manunulat at kritiko na pumapansin kay Bobby Anonuevo. Masipag pa naman siyang magsulat. Sayang.  Nakakatawa nga, kasi pagbinasa mo mga tula ni Anonuevo, at itinabi mo sa mga akda ni Rio Alma, takpan mo ang byline, walang pinag-iba. Pakinisan ng salita.  Hindi mo nga mapapansin na may mga tulang mas makinis pa yung kay Anonuevo kaysa tula ni Rio Alma. Sayang si Anonuevo, pero may pag-asa pa siya kung mag-ievolve. Meron nga siyang tula, nabasa ko kopya sa Conspiracy, pero hindi ko nabili.  Dalawang tula iyon na kontra-computer. Anti-modernisasyon. Tinatawaran niya ang paggamit ng computer, anti-science.  Nabubuhay siya sa kanyang tulain at armagedonistang pagkatakot sa modernisasyon.

Hindi ko alam kung gumagamit ba si Anonuevo ng computer. Parang hindi talaga niya alam ang kanyang sinasabi.  At siya raw ang nagsabi na “sikat” at maganda ang tula ni Ariel Borlongan na “From Saudi with Love!”  Nakakahambal ang panlasa ng mga taong ito!

Tinutuya nila ang sitwasyon ng mga napupugutan ng ulo sa Saudi, mga kababayan nating manggagawa.  Binanggit ko yun kay Ariel Borlongan, sabi ko, “Ariel pangit yung tula na yun!” Pabulong lang naman dahil kasama ni Ariel asawa niya. Hindi siya kumibo. Palagay ko natauhan siya. Mahirap kasi, yung tumula – na kasi gusto mong manalo sa Palanca. At iyong tulang From Saudi with Love, kasama sa winning entry niya sa Palanca. Ganon sa kontes.  Iyon ang gustong-gusto ni Anonuevo.

Si Bobby Anonuevo ang isang clone ni Rio Alma. Meron ngang tula si Anonuevo sa antology ng tulang nanalong karangalang-banggit sa Makata ng Taon, “Lawa sa Wala” Ha ha ha! Daig pa si Rio ha ha ha!  Pati istilo daw nitong magsulat ng review, Riong-Rio.  Kaya puwede siyang ituring na kakapsoy.

Q. Ano? Kakapsoy?

Tom. Todpole. Baby frog.  Yung mother frog – Kokak.

Q. Ikuwento mo nga kung saan galing ang palaka at bakit?

Tom. Magulo eh, pero wag kang mainip, ikukuwento ko sa iyo lahat.  Kaya lang mainit na, lipat tayo don sa palengke. May espasyo don. Tahimik.

KALAHATING MINUTONG LAKAD PAGLIPAT NG PUWESTO NG PANAYAM.

 

Tom. Ok dito, tahimik. Kakilala kong mga batang yan. Dito sila natutulog at inaabutan ng tanghali. Para di sila abutan ng mga pulis. Mga pulubi mga yan. Istorbo daw sa daan. Ok ka lang dito tayo?

Q. Ok lang. Anong kuwento sa palaka?

Tom. Magsimula muna tayo sa una. Noong nasa Leyte ako, nasa traysikel ako papunta sa Tacloban City. Bigla nagring ang celfon ko. Hindi ko maintindihan kasi maingay traysikel. Pinahinto ko traysikel.  Ang narinig ko si Rubi Alcantara pala ang tumatawag.  Sabi ni Rubi, tatanggapin ko raw ba ang gawad Balagtas ng UMPIL. Sabi ko sa kanya email mo na lang ang detalye kasi may importante akong pupuntahan. Yun lang. Tapos diretso na ako sa city hall.

Q. Bakit anong meron sa city hall? Sino pala si Rubi Alcantara?

Tom. Si Rubi, teacher sa UP, myembro ng UMPIL. Nasa board yata siya.  Nung tumawag s’ya, Pupuntahan ko yung mga pedicab driver sa city hall, hinuli sila at naimpound ang trisikad nila. Bawal kasi sa higway ang pedicab, nahuli ng mga pulis. Hinatak sila marami daw sila mahigit 14 na unit. Yung iba natubos na. Yung tatlo, nandon pa rin. Mabuti naman, nailabas din namin sila at nakauwi sa pamilya. Pati yung padyak nila.

Q. Bakit po kayo… Ibig ko pong sabihin, bakit kayo tumulong sa kanila.

Tom. E kasi nakilala ko sila dahil sa research project tungkol sa Non-morotized transport. Advocacy namin ang paggamit ng bike at pedicab at. tobacco control  Healthy lifestyle ba. At saka dahil na rin sa mahal ang gasolina at proyektong anti-polusyon. Nakikipag-dialog kami sa mga LGUs na suportahan ang mga pedicab drayber, kasi nagsiserbisyo na sila, wala pang polusyon.  At safe ang sumakay sa pedicab kesa mga habal-habal, binabawal pa.

Mabuti na lang ngayon medyo maluwag na ang LGU, pero mahigpit pa rin kasi gumawa sila ng ordinansa na bawal sa hi-way ang mga pedicab. Me katwiran naman sila. Pero pag habal-habal, binibigyan nila ng lisensiya.

Q. Ano yun?

Tom. Habal-habal, mga single na motorsiklo yun na pampasahero. Yung kahit 5 – 8 tao ay ibinibyahe, mas delikado yun.

Q. Balik tayo sa Gawad Balagtas. Pero, hindi ko po naipaliwanag sa tex ko kagabi sa inyo, na hindi muna ngayon sana ang interview ko sa inyo kasi kasi me appointment po ako mamya sa POEA. 1pm.

Tom. Mag-aabroad ka ba.?

 

Q. Hindi po,  may nakaiskedyul din akong interbyuhin, rekruter.

Tom. Sige, tex ka lang… Malayo,  teka  alam mo bang sakayan? Saan ka ba? SM Lagro o iikot ka sa C5.

Q. Di ko  alam e., pero magtataxi ako. San po ba kayo kukuha taxi?

Tom. Mamamalengke pa ako. Ihatid muna kita sa sakayan…

PART III

C5 PAGLAGPAS NG TRICYCLE SA MAY TULAY NA MAY MGA BARUNGBARONG SA ILALIM

Q. Yung tula n’yo. Nakakatakot. Pero nakakatawa?

Tom. Marami akong tula, walang nakakatawa, walang nakakatakot.

Q. Yun pong nabasa ko kasi yung parang  tulang pangrebolusyon.

 

Tom. Hindi nakakatakot ang rebolusyon, sa aming mahihirap, naubos na ang aming takot?

At lalong hindi nakakatawa. Bakit ka natatawa kamo.

Q. Yung isang binasa ko – tandang tanda ko,

Tom. Ano?

Q. Nag-aamoy puki ang hangin.

Tom. Nakakatawa ba yun? Pero sa totoo lang, yung tula kong yun, panakot at pwede ring nakakatawa nga. Pero pagdating ng rebolusyon, mas nakakatakot at ewan ko lang kung uso pa ang tawa…

Q. Bakit ganun ang tula mo? Parang tulang aktibista.

 

Tom. Tulang aktibista? Hindi ako aktibista. Makata lang po ako period. Yung mga tula ko, ginawa ko yun sang upuan lang. 3 tulang mahaba. Tungkol sa rebolusyon. Romantikong tula yun.

Q. Bakit romantiko?

Tom. E kasi kunwari lang yun. Magaling lang siguro akong seducer. Duda ako na darating pa ang rebolusyon ng mahihirap. Sa lahat ng rebolusyon – agawan lang sa poder ng malalakas na tao.  Ako mismo haharangin ko ang rebolusyon. Ang gusto ko ebolusyon.

Q. Ano ibig nyong sabihin?

Tom. Sa tula ko, diba nagkakagulo na sa lugar ng mayayaman, may inabutang lalaking mayaman na nagising na lang na nagkakagulo. Nang dumungaw siya, kabikabila ang gahasaan.

Ilagay mo ang text ng tula pag nagtranscribe ka na. Bibigyan kita ng kopya.  Para malinaw.

Q. Meron akong kopya. Yung naiwan mo, sinerox namin at pinamigay sa grupo. Maganda kasi, ibang iba.  Pero bakit kayo tumutula ng rebolusyon, haharangin mo pala.

SOMEDAY BALANG ARAW SA PLANETANG EARTH

 

Sa oras na iyon, o baka hatinggabi

Mas mabuti kung katanghaliang tapat

Maliwanag na maliwanag

Kung abutan kang agaw-tulog, naghihilik

O nakalutang sa tulong-laway

Maaalimpungatan ka kung bakit tila nag-aamoy puki ang hangin.

Hindi mo napansin, naghihingalo yata

Ang dalagitang kinantot mo sa puwit.

 

Silipan mo ang bintana,

Kabikabila ang nakahubo at nanggagahasa

Huwag mo nang alalahanin ang iyong mga anak at apo mong babae

O kung hinahanap ka pa ng iyong asawa.

 

Maaaring ligtas sila sa evaquation center na itinayo ng mga magsasaka

Huwag kang mag-aalala, tiyak na may asin at lugaw na inirarasyon doon.

Hindi maramot ang mga mangingisda at manggagawa na lagi ninyong inaalipusta

 

Ang mahirap ay kung inabutan sila

Ng mga dating walang trabaho’t hampaslupa

Na naging lumpeng tulad mo dahil sa inyong kadayukdukan.

At ang katotohanan, hindi talaga natin matutugunan

Ang interes at sintiyemto ng tao sa oras man ng kapayaan

Lalo na’t sa ganitong kaguluhang imposibleng masukat

Ang galaw kung saan at ano ang bakit at paano ang alin.

Sino-sino?

 

Ang rebolusyong ito ay ebolusyon din ng mga hayop aso leon tarsier

Makta at Kanibal.

 

Ano kamo? Land reform! Nagpapatawa ka ba!

May matagal nang programa ng pagbawi ng mga magsasaka sa Hacienda Luisita

Nakaguhit na ang plano ng mga Bisaya sa Ormoc sa mga taniman ng pinya

At kung anong gagawin sa  mga plantasyon ng papaya

Sa probinsiya ng inyong inutong boksingerong idolo

Bilang pambasang kamao.

 

Anong balita?

 

Sa tag-araw na iyon wala na  ang istasyon ang iyong kapamilya at kapuso

Ang balita’y matatanggap mula sa mga celphone

Insureksyon ng mga Muslim laban sa mga Datung Kristiano

Nag-uubusan ang Abusayaff at sarisaring kultong Katoliko

Naubusan na ng pasensiya ang mga lumad

Kaya nagblood compact ang mga katutubo sa Liguasan Marsh

 

Ano kamo?

 

Hindi kita maintindihan

Lalaban ka ba o nagmamakaawa!

 

Hindi kita maintindihan

Kahit ituwid mo ang iyong dila

Hindi kita maiintindihan.

Hindi na uso ngayon ang iyong mga tula.

 

Hindi kita maintindihan.

 

Huwag kang lumuhod

Naghubad na ng mga abito ang mga pari.

Lumabas na sa kumbento ang mga madre

At nagsasanay humawak ng espading sa negros.

Mangangailangan ang bagong gobyerno ng maraming tubo at hukbo

 

Sa Mindoro,

Darating ang panahong ang mga pastor at ministro’y magbuboluntaryo

Tutulong sa mga dating lumpen na nagtitibag ng bato

Para sa pagbubuo ng mga bagong munomento nina Dagohoy,

Lapulapu, Rizal, Plaridel, Supremo

 

KKK

 

Ano kamo?

Huwag na huwag  kang maghuhugas ng kamay

Sayang ang tubig, uhaw na uhaw ang mga rebolusyunaryo.

 

Tuwad.

 

Ikaw makata ay para sa akin.

Tom. Ang gusto ko ebolusyon. Kasi marami na tayong rebolusyong dinaanan, wala namang nangyayari. Mahirap pa rin ang Mahirap. Mantakin mo na lang,  sa rebolusyon, ang dugong dumadanak ay sa mga sibilyan at sundalo. Kung meron mang mayayamang namatay, isang kutsaritang dugo lang ang ambag nila kung ikukumpara sa dami ng sibilyan at sundalong namamatay.

Sa EDSA, mas madugo. Hindi totoong walang dugo sa EDSA. Propaganda lang nila yun. Kasi yung EDSA dulo na lang ng pagbagsak ni Marcos. Marami nang dugo ang dumanak bago pa at matapos kuno ang Martial Law. Ang namamatay, mga NPA Mga sundalo, Mga aktibista, mga kabataan, Mga Doktor pati mga dating Pari at dating Madre, maraming namatay, sina Dela Paz, Mcliing Dulag, Sa mindano, mga pari?

Kaya sinasabing Pinoy Style ang rebolusyon, tahimik, kasi maka Diyos Makatao, para sa bayan. Hindi totoo yun. Ang nakita lang nilang dugo ay kay Ninoy at Galman. Yun ngang dugo ni Galman, tuyo na. Kasi hindi ipinakita sa tv.

Sa totoo lang, mas maraming pari ang namatay kaysa mga pulitiko. Mga paring lumabas na ng simbahan. Merong mga madreng lumahok sa rebolusyon, nag-NPA. At natutong humawak ng baril. Nag-akala silang mananalo kaming mga tumaya sa komunismo. At saka yung mga madre, mas praktikal at makatotohanan nga naman na kakailanganin ng bayan ang maraming hukbo. Maraming magtatabas ng tubo. Kasi pagkatapos ng rebo, mangungonti ang tao. Kaya lumabas sa kumbento ang namulat na mga madre. Kailangang dumami ang tao sa bagong pinapangarap nating lipunan. Kaya ipinagtanggol nila ang kanilang karapatan, at hindi lang karapatan kundi tungkulin sa bayan. Kesa magdasal sila nang magdasal kay Sta. Clara, napapagod din sila sa kakakain ng itlog sa loob ng kumbento. Baka naman may ibang klase ng itlog na di nila pagsasawaan sa labas ng kumbento. Kaya minarapat nila na maging scientific ang pagtingin sa buhay. Kaya iginiiit nila ang mga bagong karapatan at hindi lang karapatan, kundi mahalagang tungkulin sa buhay ng kababaehan.

Q. Nag-NPA ang mga Madre?

Tom. Oo, pero may mas mahalaga silang tungkulin kaysa paghawak ng baril.

Q. Ano po yun?

Tom. Mag-asawa. Makipagsex. Makipagbuntisan.

Q. Sobra ha ha ha.

 

Tom. Hindi ako nagbibiro, pagkatapos ng rebolusyon mangangailangan tayo ng mga bagong henerasyon. Kukulangin ang kabataan. Bakit nila pagdadamutan ang kanilang sarili tulad noong nasa loob pa sila ng kumbento. Ako naniniwala ako sa procreation, yun ang aking philosopy, komunista man o hindi ang isang bansa. Kasi ang sex ang esensya ng buhay ng tao, para magpatuloy ang lahi ng homo sapiens. E ngayon, meron nang genetic engineering, pwede nang gumawa ng tao na hindi na kailangan ang sex. Tutol ako don, masarap ang sex. Ewan lang…

Q.      Anong masasabi mo sa mga tula ng LIRA? Yung organisasyong itinayo rin ni Rio ALMA?

Tom. Bahala sila sa buhay nila, kung saan sila  nagagandahan. Basta hindi lang sila nakakaperwisyo. Sungay nila sunong nila, buntot nila hila nila. Pananagutan ng makata ang tula niya. Hindi ako naniniwala na dapat ipormalisa ang poetika ng makata. Lagyan ng pormalin. Para sa palaka lang yun. Kaya hindi magkasundo ang mga makata sa mga workshop kasi, ang pinagtatalunan nila ay ang tunog, indayog, kahulugan ng salita. Pag nagsalita ka, compromised ka na. May kanya kanyang interpretasyon dyan, depende sa solipsismo ng makatang bumabasa.

Q. Anong solipsismo?

Tom. Solipsism. Yun ang personal mong sensasyon sa mundo na ikaw lang ang nakakaamoy, nakakaramdam, nakakaintindi. Kaya ipaglalaban mo na yun ang totoo. E iba-iba ang pakiramdam natin, kasi iba-iba ang algorithm ng katawan natin, iba iba ang ating kinalakhan.

Kaya magkakaiba-iba ang panlasa at kung ano ang maganda at pangit sa atin. Pero sa workshop, tulad sa GAT, Galian sa Arte at Tula, dating organisasyon namin,  merong binuong canon sa GAT. Paglingkurin ang tula sa madla. Ngayon  sinasabi ni Rio Alma, Bagong Pormalismong Filipino. Yun ang solipsism niya. Poetic construction. Pag graduate mo sa LIRA, nakapon ka na, Itatakwil mo na ang sarili mong solipsismo.

Anong labas mo?  Pareho na kayong lahat, sama-sama, walang pinagkaiba ang poetika sa National Artist. Lasang Rio Alma. Kasi National Artist na siya, at ang kanyang linya, kailangan sa panitikan ang “makapangyarihang pagbasa.”

Paano kung pagtanda ni Rio Alma, siyempre maiiba ang kanyang panlasa, kasi iba na ang realidad ng kanyang solipsismo, tumatanda na, iba na ang pakiramdam. Pagdating ng oras na iyon, lahat kayo’y tutula na parang nirarayuma. Kasi hindi nag-evolve ang pangangailangan ng bawat isa. Binabale wala ang sariling instinc.

Q. Hindi ko na maintindihan, masyadong malalim…

Tom. Balik na lang tayo sa palaka, kokak lang yan, walang lalim sa tingin, pero may pakinabang kasi kumakain ng lamok. Kaya lang ang palaka hindi na talaga yata nag-ievolve. Palaka lang siya habambuhay. Kokak nang kokak. Mabuti pa nga siguro kung magkaron ng ebolusyon, pati mga palaka, iku-culture natin. Sa rebolusyon ng kaliwa maraming makata ang hindi rin nag-evolve. Kasi compliant din sila sa parametro ng partido. Kailangan ganito/ hindi dapat ganito/ kasi ganito ang gusto ng sentro.

Ang problema hindi nanalo. Kaya maraming nasayang na buhay na mga artista’t manunulat. Sa huli, nagpatayan pa ang mga komunista. E kasi dikta kultura: iisa ang pagtingin, sa lipunan daw, meron lang dalawang uri. Api at nang-aapi.  Yun ang akala nila noon, ewan ko kung ganoon pa rin.  Hindi pwedeng sa isang lipunan ay hahatiin mo sa dalawang uri, patayin ang isa, at matira ang isa. Magkakapantay-pantay daw. May planeta kayang flat? Kung ang mundo ay walang bundok at dagat, anong klaseng mga palaka ang mabubuhay at magtatagal kaya kung ang isang gobyerno’y masahol pa sa simbahan, na nagdidikta ng Ganito / At di ganito/ Mali / Tama. Parang kultura ng mga sabungero yan. Sa pula sa Puti. Ayoko ng ganyang kultura. Ang gusto ko, nag-ievolve. Sientific, hindi mapamahiin. Kaya nga tayo isang bansa ng mga bobo. Nadisable ang ating initiative. Kasi parehong nagdidikta ang mga pari, ang mga rightist at komunista ng kanya-kanyang doktrina sa indibidwal at sa masa. Hindi nag-ievolve ang indibidwal kasi may takda ang simbahan at ang sentro. Kaya wala tayong naimbentong intellectual apparatus. Utak-pato. Utak-tupa. Kung saan ang direktiba ng Hari, demo-demo tayo. Pagsinabi ng pari, hindi na pwedeng margali sa EDSA, pero pwede rin pala magrali pag gusto na naman nila, basta Makadiyos.

Marami ding magagaling na makata ang namatay sa Reboulsyon bago pa mag-EDSA, sina Emman Lacaba, Lorena Barros, maraming pulang kumander ang namatay. Ako may kababata akong namasaker. Makata rin yun, pero nahatak ng kilusang lihim. Bago pa siya nakapag-evolve. Nasalvage. Buti yung kapatid ko nakaligtas. NagNPA siya pero iniwan ang mgakasama niyang NPA sa Nueva Ecija. Napakahirap daw, kasi lakad lang sila nang lakad. Kain lang ng kain. Mula Nueva Ecija, tatalaktakin nila ang bundok, Siera madre pa ba yun. Tatagos sila sa San Jose, maglalagos sa Antipolo hanggang Rizal, tapos, babalik na naman. TNT. Tago lang sila nang tago. Hindi nakatagal, mahirap daw. Iniwan niya mga kasama isang tanghaling tapat habang natutulog. Nag-iwan namang siya ng sulat. At humingi ng patawad. Hindi na raw

niya kaya ang mahayap na rebolusyon. Ngayon, 5 anak nya, matanda na at nakatira sa Meycauian nandon ang bahay niya, mabuti-buti lang ng konti dyan sa mga barungbarong na yan sa ilalim ng tulay. Pero hindi siya nagsisisi. Hindi rin naman siya naging bodyguard ng kung sinong pulitiko. Kahit nirerekrut siya ng mga lumpeng bata-bata ng mga pulitiko hindi siya sumama.

Maraming mga kadre-kadrehan ng partido na naging kadre-kadrehan ng mga pulitiko. Walang evolution. Singkwenta’y otso anyos na siya ngayon. Isa siyang artist na hindi nag-evolve. Noong binatilyo siya, nag-aral siyang platero. Nang bumagsak ang negosyo ng amo nya. Sinubukan niyang magsarili, nagpundar siya ng mga gamit. Pero dahil wala siyang puhunan, sa halip na ginto, stainless ang ginawa niyang singsing. Nilagyan niya ng mga letra. Pinakintab. Ako tagalinis, hindi ko talaga matagalan yung paguukit ukit ng singsing. Dahil nag-iisa siya na nagtatrabaho, ako na lang ang ginawa niyang ahente. Ibinebenta ko sa Tondo meron kaming mga kamag-anak doon. Halimbawa gagawa kami, ng letrang M. Maghahanap ako ng pangalang Marcos o Macoy, iyon ang bebentahan namin. Noong unang taon, aba, kumikita kami. Pero dahil nagsawa na ang mga tao, kailangan niyang mag-evolve. Paano mag-eevolve ang isang artist kung ang kalakalan sa loob ng bansa ay nakaasa sa mga imported. Compliant sa US at WTO ang apong republika ng Republica Filipina ni Aguinaldo. At ang Matatag na Republika, ramdam na ramdam na ang pagbagsak.  Sa ganitong sistema ng gobyerno, anong laban ng kapatid ko. Evolve siya nang evolve pero hindi maka-evolve. Sa ka-ievolve nang walang ayuda ng gobyerno at kultura, nahilo. Ayun narekrut ng NPA. Lalong hindi rin nag-evolve.

Q. Bakit gusto mong pigilan ang rebolusyon hindi ka naman kamo natatakot, pano magkakaroon

ng pagbababago?

 

Tom. Sa rebolusyon ang nagbabago lang ay kung sino ang nasa kapangyarihan. Pero mahihirap pa rin ang kawawa. Pinagsasamantalahan pa rin sila. Hindi kasi nagbabago ang kultura.

Kultura ng mga sakim. Dahil hindi natututo ang mga tao. Mga walang puso. Yung mga scientist kayang magpalit ng puso pag ang may sakit ay milyunaryo. Yung talinghaga ng puso, pera ang katapat sa kultura ng mga Hari. Pagkatapos ng rebolusyon, yung papalit, kung hindi maniningil sa mga dati nilang kaaway, sila naman ang magsasamantala. Kasi sila na ang bagong hari.

Q. Ano  gusto mo? Ebolusyon? Hindi ba ganon din?

Tom. Ang sinasabi kong ebolusyon, pangkultura ang diin ng laban. Kung maaari puro trabaho at debate lang, edukasyon ang bibigyang diin, Edukasyong makaagham. Marami tayong scientist pero nauubos, umaalis dito kasi walang bisyon ang gobyerno kundi eleksyon lang.  Ang kultura ay vision ng Kurakot at Putang ina ninyo – kami naman.  Ang gusto ko ebolusyon. At ang mangunguna dyan ay mga artist, mga scientist, mga titser. Ngayon ang mga artist ay hindi lang mga manunulat, nag-evolve na rin mula sa salita ay lumawak na ang uri nila, artmedia. Lahat sila makata. Lahat sila artist. Hindi pwedeng magpagalingan na lang ng salita. Malapit nang hindi mauso siguro ang tula kung tula lang. Kasi hindi naman talaga interesado ang masa sa tula. Hindi na puwede ang madulas na salita at bagsak ng sesura, may celphone na. May ibang porma ang tula nag-evolve na rin. Meron akong naimbentong metaphor processor sa laptop.  At saka yung mga makata na nagpapakadalubhasa sa salita, nabilanggo sa kadakilaan ni Balagtas.

At ang masama, maraming makata na dahil salita ang tanging alam niya, tamad na silang magbanat ng buto. Interesado na lang sila kung paano makakaraket para sa kanilang amo. Hindi ito literal na pagbubuhat ng bato o pagbubungkal ng lupa. Karamihan ang mga manunulat ay naging ghoswriter ng mga pulitiko. Haharap sa computer titipa, magpiprint and submit. Talumpati ni Bossing niya, wow, 50 thousand, depende sa okasyon at kung sino ang nagpapasulat. Ang akala nila, pag kumalahig sila ng talumpati o idea, wala silang pinsalang nagagawa sa mahihirap. E saan ba manggagaling ang 50 thousand na bayad sa kanya? Huwag na nating kuwentahin ang mga coffe table book ng PCSO. Itanong natin sa mga agriculturist, kung susunugin ang lahat ng libro ni Marcos at mga libro ng mga manunulat na tuta niya.  Ilan kayang punong mangga ang pamumulaklakin ng usok nito. Kesa nasa estante ng mga bigshot sa literatura.

Ang labanan sa ebolusyong pangkultura ay giyera ng malulusog na kaisipan laban sa matandang kultura ng mga hari at naghahari-harian. Kaisipang nagpapanatili ng pamahiin at kamangmangan. Kaya maipaparis mo ang mga pari sa makata, mga mersenaryo ng kaisipang pabor sa hari at kontra sa kapakanan ng tao.

Pero kung susubukan natin ang ebolusyon sa kultura posible ang pagbabagong konti lang ang kakatas na dugo. Pwede kayang literal na walang dugo pawis lang, kasi research ang gamit dito, pag-aaral na scientific, walang puwedeng mambola. Pag mali ang ideya mo mabubuking ka. Hindi pwedeng solipsismo ang paiiralin dito, quackery yun. At sa ganitong kompetensiya ng sining,  ang matalo at magalit pikon. Hindi ka artist. Pikon ka lang. Period. Pag kultura kasi ang isinulong, ibig sabihin yung isip natin at puso, pandama ang iiral. At ang kultura ay aksyon, plano, aksyon aksyon nang aksyon  na may vision ng mga artist at scientist. May exercise ang ating isip. Mawawala ang kulturang tsismis. Laging busy ang ating utak, tatanggalin natin ang mga pamahiin. Pauunlarin ang science na makatao, kahit hindi makadiyos. Magsasalikslik at magtatarabaho at magpapahinga at magbabakasyon. Hindi kailangan ang dasal. Sa isang lipunang produktibo ang mga tao, kailangan niya ang bakasyong may quality. Para pagbalik nya sa trabaho inspiradong inspirado siya at mas dedikado ang kanyang trabaho para sa sarili, para sa pamilya, pag kontento siya pwede na siyang makatulong sa kapwa. Hindi siya maiisahan ng gobyerno. Hindi siya mananakawan ng buwis dahil pag may kultura kang masigla at matino, yung mga pulitiko malamang sa hindi ay magtitino na rin, o kaya mag-abroad na lang sila. Kasi empowered na ang mga tao. Yung mga magsasaka’t mangingisda mas masipag at matapang kasi para na rin silang scientist. Hindi hula nang hula. Hindi dasal nang dasal. Palaban. Sa ganitong kultura, kahit magsasaka at manggagawa ay intelektwal.

At pagmaunlad ang kultura mo at scientific hindi ka insecure sa kinabukasan, ibig sabihin walang lamangan, walang nakawan, kasi buo kang mag-isip. Hindi ka mag-aalala sa GSIS o SSS. Masaya naman ang tao kapag walang ginagawang masama laban sa kapwa. Kung talagang swapang ang genes mo at di mapaandar ng sofware, (kultura) maa-isolate ka. Bakit ka naman gagawa ng masama e kung natutugunan naman ang pangangailangan mo.  Pag ganito ang lipunan, maipagmamalaki mo ang sarili. Gugulatin natin ang ating sarili na kaya pala nating maging produktibo at maunlad. Pwede na tayong sumabay sa ibang bansa. Gulatin natin ang ating sarili. Kasi hindi naman natin magugulat ang buong mundo. Kasi ang mga Pilipino ay di ba, mga katulong, mga prostitute. Kahit yung mga titser natin, maid ang labas sa ibang bansa. Tapos sasabihin nila, Dakila ang Bagong Bayani.

Nakakainis, kasi pambobola lang yan ng mga writers na utusan ng kung sino ang nasa Malacanang. Manunulat ang sumusuhay sa pananatili ng mga Hari sa gobyerno. Palit-palit lang sila. Kaya nananatili ang kultura ng mga hari, dahil sa mga manunulat at artista.

Ganun kasi ang kaisipang nanatili sa literatura. Ang mamatay ng dahil sa  – pambala sa kanyon ang mga bata. Naglilingkod sa palit-palit na pangulo.

Ang Florante at Laura ni Balagtas. Ganon din compliant sa mga Hari. Kaya kailangang balikan yan at makapag-evolve. Baka may iba nang Dakila bukod kay Balagtas. Hindi ako galit kay Balagtas, ayoko rin namang mamersonal, kasi alam ko bawat isa sa atin may kahinaan, may katangahan. Wala namang nagmomonopolyo ng bankruptcy.

Lalo ngayong walang kulturang tuluy-tuloy na nag-ievolve. Ang kultura natin ay kultura ng paghihiganti. Kultura ng singilan, Kultura ng putang ina nyo – kami naman!

At ang maraming mamamayan, laging sunud-sunod lang sa mga awtoridad, takot sila pero  parang hindi naman. Pupurihin ka sa harap, tatagain ka sa likod. Maraming makatang ganyan. Lalo yung mga galit kay Adrian. Buti nga si Adrian, may siyantipikong pagbasa kay Bonifacio. Sa KKK. Pero ang KKK, kinudeta ng mas matakaw na bacteria. Yung Republica Filipina ni Aguinaldo.  Pinalitan ang kartilya at konstitusyon na pinagtulungan ni Bonfacio at Jacinto, pero hindi rin nag-evolve. Ang masa, kaya walang respeto sa makata, galit-bati rin sila sa mga pulitiko pero nagpapabili ng boto. Kaya pag may bago nang presidente, mababago na      naman ang pakikibagayan ng mga tao. Bagong hari bagong ugali.

Tanggap iyan ng taong bayan. Talagang ganyan ang buhay. Tutal may diyos naman sa kabilang-buhay pag namatay. Pantay-pantay lang. Iyan ang pamahiing lalong nagpapabansot sa kaisipan ng mga kabataan. Hindi ko lang alam, na kung hanggang ngayon araw-araw na nagdadasal kay Virgin Mary ang mga bata bago magsimula ang klase. Noong panahon ko, nagdadasal kami bago magsimula at pagkatapos ng klase. English sa umaga, Tagalog sa hapon.

At inuugat ko ang kaisipang yan sa krusadang dala ni Magellan. Na naiprupaganda hanggang sa literatura hanggang sa pasyon at mag-evolve sa Florante at Laura. Si Balagtas ang Ama ng Panulaang Filipino. Pero pag tiningnan mo ang laman ng kanyang epiko compliant siya sa mga Hari.

Kontra Muslim pa siya. Kasi si Aladin at Flerida, yung dalawang bida na nagligtas kay Florante sa pananaghoy sa gubat nagpabinyag na Kristiano. Bakit mo gagawing pambansang Makata si Balagtas, maraming magagalit na mga Muslim at Abusayaff. Kung makata si Balagtas, at magaling e di magaling. Pero suriin natin ang kanyang Florante at Laura, Kunin natin kung alin ang magandang ginawa niya bilang makata, tapos ipaliwanag natin ang kahinaan. Ibig kong sabihin pag sinuri natin yan, kukunin mo ang maganda, at itatapon mo ang marumi. Yan ang pag-aaralan sa mga eskwelahan ng mga bata. Matututo silang magsuri.

Hindi basta-basta sasamba, at hindi rin basta-basta magrireject.  Naniniwala rin ako na mahusay na makata si Balagtas, kasi ang mga uso noong tula ay puro amoy-simbahan, puro aral, para bang manual ng mga NGO ang mga libro. Gawin mo ito. Huwag mong gawin ito. Kay Balagtas, naipakita niya ang drama, realistiko. Naisatula niya sa alegorya ang pagmamalabis ng mga Frayle sa mga Indio.

Pero kasangkapan din siya sa paglaganap ng panatikong relihiyon na nag disable sa kaisipan ng mga indio.. At bilang patunay, wala po siyang iniwan kay Mike Velarde sa huling saknong ng kanyang tula sa pambungad ng Epiko bilang paghahandog kay Celia, saksi niya ang-

Ikaw na bulaklak niring dili-dili

Celiang sagisag mo’y ang eMe  A eRe;

Sa birheng mag-ina’y ipamintakasi

Ang tapat mong lingkod na si eFe eBe

Ang problema hindi nag-evolve ang pagkilala kay Balagtas, Basta siya ay dakila. Dakila kaya dapat ang libro sa high school huwag nang babaguhin, Malaking raket yan. May mga vested interest sa DepEd na konektado sa mga supplier ng libro.

Q. Ano ang ayaw mo pa sa Florante at Laura?

Tom. Yun nga, unfair sa mga Muslim. Pro-Christian ito laban sa Muslim.  Bakit mo gagawin mo idedeklarang pambansang Makata si Balagtas,  hindi naman puro Katoliko ang mga Filipino. Pero ang pinakamasama, ang libro ay inaalay niya kay Papa jesus at Mama mary, ibig sabihin, wala siyang pinag-iba sa mga dating libro na pinapayagan ng censor.  Mga librong puro tungkol lang sa pananampalataya.  Sa ganong kondisyon, medyo nag-evolve na ang literatura sa Florante at Laura bilang sample. Pero nag-evolve ng konti, sa kapakanan ng mga frayle at         simabahang Katoliko, tapos huminto na. Nalimbag daw ito noong 1835 at 1861.

At mula noon hanggang ngayon walang dagdag. Umurong pa, kasi mali-mali ang kopya ng sumunod na edisyon. Iba ang naging pagtatalo, alin ba ang orig at walang mali.

Kasi nga dakila kaya, dapat pati tuldok huwag babaguhin. Kaya ang naiwan sa atin ay puro salita Dakila Dakila Dakila. Dakdak nang Dakdak. Kaya si Balagtas, naging Santo. Hindi nakita ang kahinaan. Hindi nag-evolve sa ibang makata ang kanyang akda kasi, Santo siya, Sagrado at hindi dapat baguhin. Tuloy-tuloy lang ang imprenta ng libro, tuluy-tuloy lang ang pamahagi sa mga indio. Ng isang kaisipang compliant kay Papa Jesus at Mama Mary. Hanggang ngayon. Nag-evolve sana iyon, kung may sumuri kung ang epiko ni Florante at Laura ay hindi na pala tama sa isang takdang panahon. Kung ako ang tatanungin, dapat baguhin ang dedikasyon sa harap. Wala  namang nakalagay doon kundi alay niya kay Celia. At ginawa niyang saksi si Papa Jesus at Mama Mary. Kung ayaw mang baguhin – dapat may paliwanag kung ano ang kahinaan nito. Para hindi naman gagayahin lang ito, katulad ng mga sumunod sa kanyang makata na ang tawag ni Rio Alma ay Balagtasista. Pagrerebeldehan ito ng mga makata, dahil nasusuya na sa porma at tunog. Ang hindi nila alam, ang pagbabago o ang ebolusyon ay hindi nagbabago ng parte-parte lang na tila ilang parte lang ang magbabago pero hindi ang buong katawan.   Proporsiyon ang pagbabago-bago ng mga bagay-bagay, Parang tao. Parang hayop, nagbabago siya, laki, timbang, panlasa, pag-iisip, ugali at pakikipagrelasyon sa kapwa, kahit siguro mga aso, nag-ievolve.

Si Rizal dinakila nya si Balagtas, hindi para sa mga Pilipino kundi gusto niyang patunayan sa mga Kastila at sa mga etnologist sa Europa na mas mahusay si Balagtas kaysa mga makatang Frayle. Hindi naman sinabi ni Rizal na Santo si Balagtas. Ginamit niya sa Noli at Fili ang ilang parte at kaisipan ni Balagtas, kasi meron naman talagang kabutihan. Si Rizal ang parang nakita kong limitasyon nya, (pag-aakala pa lang ito,) para siyang si Kant. Yung katwirang basta gumawa ka ng mabuti, bahala na kung merong diyos o wala. Iwas pusoy, kung sakali, mapupunta siya sa langit. Pero hindi na nga pinag-abalahan ng isip ni Rizal yon.  Ang sabi lang niya sa Huling Paalam – tutungo siya sa bayang walang nang-aalipin. Nagpapaubaya siya sa di kilalang Bathala – para bang sinasabi niyang “Bahala na!”. Tama nga Kant na Kant.

Pero hindi itinuring ni Rizal na banal na kodigo ang Florante at Laura. Akala lang iyon ni Rio Alma.  Ginamit lang ni Rizal na halimbawa si Balagtas sa komperensya ng mga etnologist sa Berlin  noong Abril 1887 na ang pinakamahusay na indio noon pa, ay mas mahusay kaysa mga Frayle. Siyempre mayabang si Rizal meron siyang ebidensya. Kaya siya matapang. Hindi sinabi ni Rizal na ito na ang pinakarurok at wala nang hihigit pa.

Sa anotasyon  ni Virgilio S. Almario, nasaliksik niyang  -   “Isa sa mga unang papuri sa Florante at Laura ay galing sa isang Espanyol at alagad ng simbahan, si Padre Toribio Minguella, na nagsabi nang sumusunod noong 1878: ”El Estilo poetico de los tagalos es siempre melancolico como sus cantares, triste como sus bosques. Tal vez en poesia solo merece leerce el Corrido de don Francisco Baltazar titulado      Flrante y Laura. Hay alli rotundidez y limpieza de frase, sin estar recrgado en el fondo de    conceptos soporificos.”

 

Hindi ako naniniwala na papayagan ng mga philologist at theologian na maimprenta ang Florante at Laura nang hindi dadaan sa malalim at kontrobersyal na pagdidesisyon. Ang paglabas  ng Florante at Laura ay subersibo noong panahong ang tanging nalalathala ay mga librong dasalan, pagpaparami ng pasyon at mga aral na gawa-gawa ng mga prayle na hinahango sa Bibliya. friarlore ang tawag dito. At ang nagbuking nito ay si Arnold Azurin. Siguro sa tingin nila,  mas tatagal ang pagsasamantala sa mga Katolikong Indio kung patuloy ang paglalabas ng magagaling na libro tulad ng Florante at Laura. Parang move sa chess sakripisyo ang pawn, tutal naiisip din naman ng mga Frayle na totoo ang sinasabi ni Balagtas, na may kasamaang nangyayari sa “bayan kong sawi.” At alam nila yon. Kaya mas nakikita nilang hindi magrerebo ang mga Katolikong Indio. Hanggang sa dulo ng daigdig. Meron pa silang magandang katwiran sa Diyos.

Papatayin lamang ng Simbahang Katoliko ang anumang akdang panliteratura kung ito’y wala nang pakinabang o kasalungat sa kairalang pabor sa kanila. Baligtad  ang tingin sa buhay at hindi Marxista  ang Florante at Laura.  Mapapatotohanan natin sa mismong taludtod ni Balagtas:

Kaya nga’t nagtaas ang kamay sa langit

Sa pasasalamat ng bayang tangkilik

Ang hari at reyna’y walang iniisip

Kundi ang magsabog ng awa sa kabig.

Baligtad na paniniwala yan. Kasi sa totoo lang, kahit anong panahon, ang mga nasa itaas o ang mga hari ay walang iniisip kundi kabig ng kabig o magnakaw nang magnakaw sa produkto ng mga mamamayang gumagawa at nagpapakain sa mga hari.

Teka balik muna tayo sa Gawad at sa Palaka.

Ginawa kong halimbawa ang palaka, sapagkat may personal akong galit sa palaka. Sa amin kasi sa Hagonoy Bulacan, dalatan ng Manila bay, pag tag-ulan, ay bumabaha. Kasabihan sa amin, pag tag-ulan, maririnig mo ang kokakan ng mga palaka, pag tatlong araw na umulan nang malakas at nagkasabaysabay umihi ang mga palaka ay pumapasok ang tubig sa kwarto ng eskwelahan. Lagi  kaming walang pasok.  Lalong naghihirap ang buhay ng mga tao.

Hindi ako nakatapos sa high school at kung nakatapos man, magmemedyas ako ng alipunga. Hindi lang yun, sa elementari madalas akong ihatid ng pamalo ni Inang pag ayokong pumasok sa school. Kasi pangako ako ng pangako sa titser ko na magbabayad ako ng red cross, putang ina, lagi akong napapahiya. Gusto ko na talagang maghinto sa grade three pa lang, pero inihatid ako ng pamalo ni Inang hanggang sa geyt ng iskwelahan. Dahil napahiya ako, tinulaan ko siya. Yun ang unang tula ko para makaganti kay Inang.

“Salamat, Salamat,

puki mong may lamat,

mabuting  hindi mo na lang

Ako ipinanganak…”

 

Sa halip magalit, nagtatawa si Inang, nakita ko ang luha niya mas mapintog kaysa sa butil ng palay. Pero nang grumadweyt ako, niregaluhan ako ni Inang ng Florante at Laura, Binutas niya ang alakansya na akala ko ay sa akin. Pero akin na rin.

Napasok akong janitor sa Aklat Adarna ni Rio. Siyempre ipinagmamalaki ko sa baryo. Nakapag-evolve yata ako. Hindi na ako mangingisda. Janitor na. 600 pesos isang buwan. sa pangingisda, baka kalahating taon hindi ka pa nakaka 500 na kita. May payo sa akin si Rio noon, tapusin ko ang high school. Ayoko nga, sabi ni Gelacio burgis ang edukasyon, anti-masa ang mga intelectuwal na burgis. Kailangang yakapin ang uring pinanggalingan mo.

Ang problema ko noon, ako pala’y hindi na mangingisda, hindi rin manggagawa, kundi janitor, mala-manggagawa. Tersera klaseng kasama, Hindi kabilang sa mga avant guard, na siyang tanging maaasahan. Pinakasulong na uri sa lipunan. Kahit paano hindi ako burgis. Pero madalas akong kainuman nina Rio.

Nagsisi nga ako at hindi ko sinunod ang payo  ni Rio. Sabi kasi ng mga kasama,  Ang totoong edukasyon ay rebolusyon. Inang ko po! Inalok pa nga ako ni Rio ng isang yunit ng bahay sa Bliss project ni Imelda Marcos. Ang problema, nagkaroon ng hindi pagkakaintindihan ang mga bossing sa UG. Tungkol sa “paggamit ng Adarna.” Ako ang taga nakaw ng resma-resmang papel. Pero alam ni Rio yon.

Sasabihan lang niya ako. “Magtira ka para sa mga writers. Magagalit si Kuyang Bert pag nawalan ng papel. Mabilis magsulat yon.” Lumaki ang away sa Adarna Rio vs.  Bato, (high ranking political officer sa UG). Pati ako nalito. Nagresign na lang ako. Hindi ko alam kung sino tama sa kanila. Lagi naman silang nasa kwarto pag nagdidiskas. Siyempre sila ang mga bossing bossing.  Pinigilan ni Rio ako na mag-NPA.  Hindi naman ako papayag na maging janitor niya habambuhay kahit inalok niya ako ng isang unit ng Bliss sa Mandaluyong. Yung pabahay ni Imelda Marcos na Bliss. Kung tinanggap ko yun, magkakapit-bahay kami ni Teo Antonio at Lamberto Antonio sa Mandaluyong Bliss.

Umuwi ako sa Hagonoy, pagkatapos akong panalunin ni Rio at Roger sa Palanca. First sa tula si kasamang Romulo Sandoval. Ang problema pare-pareho kaming hindi nag-evolve. Si Mulong namatay sa Kasalo. Yung Kasalo, tambayan ng mga artist, at lagi ring nagsilbing sabungan para sa  mga RA at “R”J”.

Sa baryo, nong bumalik ako’y ganon pa rin ang buhay. Hindi nag-ievolve. Ang mga palaka pag kokak ng kokak, ang karsada lusak pa rin kung tag-ulan at di ka makadidilat sa pag Mahal na Araw. Wala ring pagbabago. Pahirap ang pahirap ang buhay naming mahihirap.

Datna’t panawan kami ng mga palaka sa baryo. Bago magEDSA datna’t panawan din kami ng mga NPA at sundalo ng gobyerno. Sino man ang dumating at umalis, kaming lahat ang biktima. Malaki ang kasalanan ko. Hindi ako nagNPA, hindi na rin ako mangingisda. Naging tulaero na lang akong tila palaka. Heto’t nirereject ng masa ang aking mga tula. Nirereject pa rin ng mga editor ng espesyal na publikasyong panlitereatura ng PCSO. Hindi raw galing sa puso ang isinabmit kong tula. 

Hay naku, talagang masama na ang record ng mga makata. Naisangla na niya ang kapangyarihan ng salita. Kay Marcos, Kay Cory, Kay Ramos, Kay Erap, Kay GMA. Kailangan nang mag-evolve ang makata, tama na ang salita. Meron nang artmedia. Nariyan ang academe at mga scientist. Naghihintay ang kabataan kailangang gulatin natin ang ating sarili. Mag-  evolve tayo. Mag-evolve, at huwag mangggulat na parang palaka, pinagtatawanan tayo sa buong mundo. Patunayan natin na sa lalong madaling panahon, magsasalita ang artmedia, ang academe mga titser, at scientist. Hindi po totoong may darating na rebolusyon na mangunguna ang mga anakpawis. Ang mga anakpawis po ay nadisable ang isip dahil sa pamahiing dala ng krus ni Magellan. Hindi nag-evolve ang mga indio. Naging mapurol ang ulo ng mahihirap, maasahan lang sila ngayong magtrabaho para may kainin.

Kailangang mga manunulat – mga taga artmedia, kaguruan at scientist naman ang marinig sa pagbabago. Irehab natin ang mga pulitiko, irehab natin ang mga madre, irehab natin sina Velarde. Iglesia ni Kristo, Villanueva, huwag nating hayaang maisahan ulit tayo ng  pamahiin ng mga relihiyon. Tipirin natin ang mga kandila, huwag na nating lusawin ang liwanag sa loob ng simbahan.

Sabi ng mga scientist may tatlo’t kalahating bilyong taon pa bago maupos ang araw. Aralin natin kung ano talaga ang totoo. Magtrabaho tayong lahat, walang mawawala kundi cholasterol at haka-haka. Marami pa po akong kuwentong siguro kung maisulat ko man ay baka walang magpapablish, magagalit ang R.A. magagalit ang R.J.;  Ang matutuwa lamang ay mga palaka.

Patawad sa mga palaka, pero sa isang taon 2010 election, heto na naman ang karnabal ng mga  kanibal.   Mag-iingay na namang parang mga palaka ang mga manunulat sa Maynila. Magkokokakan ng kokakan para umulan ng biyaya sa kanilang mga proyekto. Kailangan nilang komokak sa mga pulitiko, para magkamal ng salapi. Hindi ito personal pero ito ang umiiral, sa mga dyaryo, ang mga kolumnista karamihan sa tabloid ay nagababayad pa sa mga publisher para lang magkaespasyo sila ng regular para sa “karga” nilang agenda o political propaganda ng kani-kanilang amo.  Si Lamberto Antonio, napakahusay na makata, nagpakapropesyunal sa tabloid.  Ang problema, parang palad ng batang nag-ku-close-open ang tabloid publishing. Hindi tumatanda ang tabloid. Nag-iiba lang ng pangalan. Hindi nag-ievolve. Tuwing darating ang eleksyon, may kung anong kakaing halimaw sa tabloid at may susulpot na naman.

Nasaan ang mga tula ni Bert Antonio. Hinaharang sa UP press sabi ni Lamberto. Nasaan si Lamberto Antonio, may nakakaalala kaya sa kanya? Ewan ko, basta ang tiyak ko, tumatanda siyang hindi nakaahon sa hirap at malamang, huwag namang mangyari ay baka mamatay rin siyang mahirap. Mas mahirap sa mga magsasakang iniwan niya. Paano ba tayo nagkakaroon ng National Artist. Sino ang pumipili? Kung sinu-sino na lang… Sabagay hindi naman importante sa ebolusyon ng  kultura kung may mga Icons ka o mga national artists. Hayaan na lang nating manahimik si Lamberto. Basta siya artist, period. Malamang mamatay nang mahirap, pero hindi mamamatay ng dukha.  Katulad ng ibang mayayamang makata.  Meron siguro kayong maipupukol sa kanya.

Pumirma siya sa mga manunulat ar artist na tinawag na Coward. (Coalition of Writers and Artists for Democracy) yung sumuporta kay Marcos. Pero  sino ba sa ating mga anak ng Florante at ang nagmomonopolyo ng bankruptcy?  Kaya nga tayo, dala dala natin sa dugo nati’t laman buto at isip, tayo’y sipot ng kulturang hindi maka-evolve. Hindi makapaghunos.

Kaugnay ng Pambansang Alagad ni Balagtas na ipinagkaloob sa akin ng UMPIL, hinandugan ko rin sila ng patay na palaka bilang protesta ko sa kalakarang ito ng kultura, isang kulturang iresponsable sa kanyang sining at panulat, tinanggap ko  ang tropeo at idiniposito pansamantala sa museo ng G.S.I.S. kasama ng  isang plastic pero cute na garapon na ang laman ay palaka.

Ako po si Tomas F. Agulto ay kamakata ni Balagtas at nina Pete Lacaba at Roger Mangahas, Rio Alma  at Bert Antonio pero hindi po nila ako Alagad. Si Fidel Rillo po ang aking Kaalagad. Kelan kaya tayo mag-ievolve lahat? Talo pa tayo sa deskarte ni Mike Velarde, sila parami nang parami, tayo, patayan nang patayan sa tsismis. Gusto lang natin tropi. Mas maganda siguro taling-lubid at tig-isang balisong na lang. Magtali tayo sa bayawang tapos saksakan. Tig-isang   balisong-Batanggas,  Ang manalo National Artist.Tiyak ang makakalaban ko sa huli, si Carlo J. Caparas.  Pag tinalo ko siya, sisigaw ako, “Todas kayong lahat!” Kung nag-iisa na ako. Paano ako mag-ievolve? Sa kabila ng lahat, nakiusap ako sa UMPIL sa pamunuan kay Vim Nadera na aralin ang isang mahalagang dokumento na maggagawad kay Balagtas ng tamang pagkilala, Ito po ay ang paghanap ng deliberasyon ng mga prayle ng bumubuo ng censor noong panahong ang Florante at Laura ay ilimbag. Hindi po ako naniniwala na maiisahan, o makalulusot ang Florante at Laura kung ito nga’y tumutuligsa sa kasamaan ng mga prayle at nagpapakita ng kahabag-habag na kalagayan ng mga Indio.  Palpak naman kung manghuhula lang tayo nang walang hard evidence. Hindi scientific yan. Solipsismo lang. Kung ako ang tatanungin, corny ang Florante at Laura. Wala namang sinabing kahenyuhan si Balagtas sa kanyang epikong romantiko.

Mahusay siyang makata kasi, naisatula niya ang pinagbubulungan ng mga Indio. Nailagay niya sa tula ang mga salawikain mula sa taong bayan. Magaling siyang makata, kahit corny. At hindi siya henyo.  Pakiramdam ko, tuwang tuwa ang mga prayle dahil compliant naman sa bibliya ang Florante at Laura, kontra Muslim pa at pabor sa lipunang Maka-Hari.

“Dadaanin na lang ba natin sa mga haka-haka kung nakompromiso ba si Balagtas sa mga Frayle. Nakomisyon ba si Balagtas upang ang kanyang obra maestra ay magpakita ng galing at naiiba ngunit ang laman ay nagsisilbi sa mga hari. Tulad ng pagtingin niya sa masa na walang ginawa kundi mag-abang daw ng biyaya mula sa hari?”

Isang konkretong halimbawa  ang Florante at Laura kumbakit nananatiling mapamahiin ang ating edukasyon, lalo na’t ito’y mababatay sa literatura ng mga Hari. Ngayon dalawang isyu ang di dapat ihahabol na lang. Para ito sa mga historian:  yung kapakanan ng mga tibo at bading. Iisa po ang masasabi ko. Masarap sigurong magparadigme shift – Magtiwala po tayong magaganap ang  Pambansang Siyentipikong Ebolusyon!

Sa huli, humihingi po ako ng paumanhin kay Krip Yuson. Kasama kong ginawaran ng Umpil ng Pambansang Alagad ni Balagtas. Sumulat po kasi siya sa Philippine Star tungkol sa maraming idinadaos na award ngayon. Panahon ng award ng mga artista’t manunulat.

Naibunton ko ang lahat ng galit sa artikulo niya dahil hindi man lamang niya binanggit sa artikulo ang tungkol sa palaka sa garapon. Kung anu-anong masasamang salita ang aking nabitiwan nang mag-email ako kay Vim para lamang tiyakin na maisusulat ni Prof. Nadera sa kolum niya sa Manila Bulletin ang Gawad Parangal na magbibigay halaga sa aking panawagan at protesta sa literaturang nagpapahirap sa aming mga mangingisda at sa lahat ng mamamayan sa buong bansa. Ang problema po ayon kay Vim, kinatay daw ng editoryal ang tungkol sa palaka. Wala kaming kakampi sa lunsod. Uuwi ba ako sa bukid para humingi ng tawad sa palaka? Mahusay magpalusot si Vim Nadera at pinaasa pa akong may isa raw writer sa Manila Bulletin na mag-iinterview sa akin. Na hindi naman totoo.

Samantala, ang panayam pong ito ay para maiparating ko sa mga sikat  na manunulat, na iniisnab nila ang isyu naming mahihirap. Pero yun nga, sasabog ang aking dibdib dahil sa literaturang maka-Hari. Kaming mahihirap lagi ang talo.  Para ano pa at nandito ako. Para ano pa kung hindi po ako mangangahas magsiwalat ng dominanteng tunguhin ng panitikang sabi nila’y Filipino.  Para ko nang naririnig, sasabihin ng mga nasa “status quo” hindi naman lehitimong manunulat si Agulto”.

E, ano ngayon? Basta hindi na mababawi ng UMPIL na ako’y kinilala nilang Pambansang Alagad ni Balagtas, Ha ha ha! Kailangan kong isambulat sa mukha nila ang kontra-masang katangian ng literaturang pinaghaharian ng mga palaka sa panitikan?  Kailangan ko lang maiparating ang katotohanang ito para sa iba pang kapatid sa loob at labas ng UMPIL. Kung mabastusan man sila sa metapora ng Palaka, napakaliit na bagay ito kung ihahambing sa kasamaang dulot ng literaturang Pinoy sa mahihirap.  Isang literaturang compliant sa mga Hari o ng mga mayhawak ng kapangyarihan sa Filipinas.

Humihingi po ako ng tawad kay Krip Yuson dahil sa aking kawalang pakundangan.Kung nanaisin ng kamakatang Krip, luluhod ako sa harap niya’t hahagkan ko siya sa talampakan. Sa patawarin nya ako’t sa hindi, gagawin ko po iyon. Sa patawarin niya ako’t sa hindi, gagawin ko po iyon. Lumuhod sa harap niya at hahagkan ang kanyang talampakan. Ito na po ang huli ninyong maririnig sa akin. Hindi na po ako magsusulat para sa mga matatandang manunulat.

Humihingi din po ako ng paumanhin sa mga taong aking inabala:

Lualhati Bautista, Conrado de Quiros, Reuel Molina Aguila, Rio Alma, Teo T.  Antonio, Lamberto Antonio, Arnold Molina Azurin, Victor Paz, Rubi Alcantara ,Joey Baquiran,Vim Nadera, Celina Cristobal, Gelacio Guillermo, Charles Ong, Marne Kilates, Fidel Rillo, Erick Aguilar, Jorge Arago, Boy Dominguez, Evalyn Manlogon, Arvin Acosta; At sa lubos kong minamahal na kamakata sa lahat :  Abet Umil

HUWAG NA PO KAYONG TUTULA TUNGKOL SA AMIN

(Ang tula pong ito ay binigkas ni Tomas F. Agulto sa parangal sa kanya ng Unyong ng Manunulat sa Pilipinas bilang Pambansang Alagad ni Balagtas. ‘Ang tropeo po na gawa ni Manny Valdemor ay pansamantalang idineposito ng UMPIL kasama ng isang Patay na Palaka sa loob ng isang garapon ng pormalin sa Museo ng Sining ng GSIS bilang protesta sa literaturang mapaminsala sa mamamayan lalo na sa mga mangingisda, magsasaka at manggagawa. Maihahatid lamang po sa makatang Tomas F. Agulto ang tropeo at ang palaka kung may magpapatunay sa mga taga UMPIL na ang Florante at Laura ay hindi nagsisilbi sa kapakanan ng mga hari at hindi laban sa mahihirap)

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin
Wala po kayong utang na loob sa masa
Gawin lamang ninyo ang inyong trabaho nang mahusay
Pagkat ginagawa namin ang aming trabaho nang walang alinlangan.

Huwag nyo po kaming pagtatakpan ng ilong
Hindi po namin ikahihiya ang ligamgam ng putik
Basta sigurado ang sirkulasyon ng bigas
At sibuyas, bawang, paminta sa buong bansa.
Basta laging may masarap kayong pulutan at ihaw-ihaw
Basta hindi kakalawangin at laging full tank ang kotse nyo araw-araw.

Sumusuot kaming parang mga alupihan sa ilalim ng lupa
Pikit-mata po kaming nakikiraan sa mga bitak sa bato ng lindol
Upang matiyak ang variety ng mga alahas sa inyong tenga at daliri
Upang sari-sari ang inyong mapagpipilian sa Ongpin
O sa Ayala Alabang.

Kahit dinadaan na lamang namin sa tulog ang hapunan
Tiyak na may darating na bigas at mais sa pamilihan
Hindi kami makapandadaya sa kalidad ng mais at bigas,
Kung kulang man ang timbang ng mga sako sa tindahan
Hindi na namin iyan kasalanan.
Wala pong natitira sa amin anuman.

Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

Hinahabol namin sa palaisdaan ang ang bangos at alimango
Sinisisid namin sa look ang mga kabibi, sea urchin at maliputo
Tambakol galunggong bariles dilis tandipil at abo-abo
Kung dumating sa inyong pinggan ang isda at bilasa
At makati na sa dila, hindi na po namin yan kasalanan.

Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

Sinusupil namin ang kati, inis at himagsik sa mga pabrika
Nagbubuwis kami ng daliri o kung minsa’y buong kamay sa imprenta
Nagkakaulser, nagkakaTB at kataka-taka
Kung bakit maraming niluluslusan gayong ice-tubig
Lang naman ang madalas na laman ng tiyan.

Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran.

Hindi po ito pangungunsensya,
Hindi po kami umaasang kayo’y meron pa -
At hinding hindi rin ito pagbabanta.
Nagsasalita lang kami nang tahas, walang ligoy
Nagsasalita po kami tungkol sa mga bagay
Na aming nararanasan walang labis walang kulang.

Hinding hindi po kami makikipagtalo sa inyo nang basta-basta

Basta huwag na lang po kaming istorbohin sa bukid
Igalang po ninyo ang aming mabigat na pag-aantok
Saan man kami mahilata at abutan ng tulog
Hayaan ninyo kaming magpahinga.
Hayaan po ninyo kaming mapahinga.

Huwag ninyo kaming istorbohin sa pagpapahingalay
Nakangangawit din po kasi ang maghapong
Paghahasa ng itak at sundang.

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin.

Bakit Kamo! ni Tom Agulto

Karnabal ng mga Kanibal

Makukompleto na ang Karnabal ng mga Kanibal, habang naggigirian ang kasuklam-suklam na kultong Born Again na may basbas ng CBCP, habang di magkamayaw sa senado at kongreso ang mga karumaldumal napangalan at apelyido; at heto pa ang bagong karimarimarim at bagong pakulo sa karnabal na ito ng mga kanibal. “ Pangarap kong Jackpot.”

Manny Pacqiao at Carlo Caparas. Pareho silang galing sa masa. Pareho silang sikat. Yung isa’y manununtok, yung isa’y manggugulat (hindi manunulat). Pareho silang nakalapit sa lipunan ng mayayaman dahil meron silang kakaibang kakayahan. Manuntok at Manggulat.

Si Pacqiao, bilyunaryo na. Si Caparas, nangangarap pa lang maging. Sa ayaw nila’t sa gusto, hahatakin sila sa kadayukdukan ng mga pulitiko. Gagamitin sila sa pulitika. Pareho silang gagamitin para manggulat.

Kawawa naman ang masa. Kailangang mamulat sila. Sa karnabal na ito ng mga kanibal, talo ang mahihirap. Pagkatapos ng eleksiyon, mamamahal ang bigas at ulam, karne man o gulay. Mamahal ang bagoong patis, paminta, suka, toyo, bawang at luya. Ang mananatiling mura ay ang bahay kubo, barung-barong. Maraming bata at ina na mamamatay sa lamig at gutom sa mga pinto ng simbahan, plaza ng munisipyo, maraming titimbuwang at babahong bangkay sa kanal at imburnal ng bangketa at talipapa. Hindi ito maaamoy ng mga kanibal na kongressman at senador na tuwing dadaan sa kalsada ay rumerepekeng parang may babagsak na asteroids sa kalsada.

Pangarap kong Jackpot, ito ang pelikula ng Philippine Charity Sweepstakes Office ng ika-75 anibersaryo ng ahensiyang jumajockpot ng pera ng masa araw-araw sa 2 digit 3 digit 4 digit 5 digit at 6 digit, am at night betting. Meron pang Super Lotto, Mega Lotto, Power Lotto at 6-42.

Kasuklamsuklam ang mamuhay sa Pilipinas. Ang masang anakpawis, manggagawa, magsasaka at mangingisda ay kinakatas ng ilang kanibal na pamilyang nagpapatakbo ng pulitika at negosyo sa Pilipinas. Habang ang mga manunulat at artista, ay nagiging kasangkapan ng mga kanibal sa paghuthot sa buwis na ipinapataw sa mga mamamayan.

Karumaldumal ang mamuhay sa Pilipinas. Ang mga tao’y itinuturing na mga tupa ng mga kanibal na pulitiko at mga kanibal na lider-simbahan. Ngayon pa lang, hindi na sila makaugaga sa paghahanda sa eleksyon sa 2010.

Naglalaway ngayon si GMA kung paano kokornerin ang umaga, tanghali at hapong raket ng gobyerno sa Lotto. At sa ika-75 anibersaryo ng PCSO, bilyon-bilyon ang ganansiya ng gobyerno.

Pero hindi laging bulag ang masa. Hindi laging may bara sa utak ng masa. Tiyak sa eleksyon babaha ng pera. Pagkatapos ng eleksyon sinoman ang manalo, ang taumbaya’y nagamit na. Pambansang krisis ang bunga ng karnabal na ito ng mga kanibal. Madodoble tiyak ang presyo ng gasolina, Magkano kaya ang pasahe? Paano ang mga senior citizen at istudyante? Ngayon pa lang pag sakay mo sa jeepney, kikilabutan ka sa tila paghingi ng limos ng istudyante at senior citizen sa drayber ng jeep. Mauuwi sa kagalitan ang paghahanap ng id ng bata at matanda dahil lang sa pisong discount. Magagalit ang drayber. Kung tumindi ang away, may ibabalita sa Kapamilya at Kapuso, Driver: Naghurumentado. Kasumpa-sumpa ang nagaganap ng karnabal ng mga kanibal.

Kailangan nang mamulat ang masa. Tumutol tayo at magsalita. Maraming kabataang istudyante ang maaasahang makikisangkot para sa pagbabago ng bansa. Kailangan natin ang mga kababayan nating scientists, tiyak sasama sila sa mahihirap na hindi na makatatagal sa paulit-ulit na karnabal. Kailangan natin ang mga manunulat, kailangan natin ang isang pambansang aparatu na magpapakita ng ating lakas at talino. Kailangan nating gulatin ang ating mga sarili. Kailangan nating ipagmalaki ang ating sarili sa ating mga sarili.

Para hindi lumabas tayong katawa-tawa at kahiya=hiya, iwasan na natin ang pagdakila sa mga Pilipino. Hindi tayo magiging dakila dahil lamang malakas tayong manuntok at tumumbok ng tako ng bilyar. Ang hirap sa mga dayukdok na pulitiko, umaangkas sa kasikatan ni Manny Pacqiao at Bata Reyes upang magpapogi sa mga botante. Nag-aakala ang mga dayukdok na pulitiko na habambuhay nilang mauuto ang masa. Akala ng mga dayukdok na pulitiko at ipokritong lider-simbahan habambuhay nilang tatakutin nang tatakutin ang masa. Akala ng mga ganid-swapang na mga negosyante ay habambuhay nilang kakatasan ng pawis at dugo ang bawat pamilyang Pilipino.

Umaapaw na ang salop.

Mag-usap-usap tayo bago na naman mahuli ang lahat. Huwag po natiug hayaang dumanak na naman ng dugo, kung magkakaroon na naman ng rebolusyon ang dugo pong dadanak ay tiyak na dugo ng masa. Ang kasundaluhan ay gagamitin na naman kung sino ang mauupo sa Malakanyang. Nanawagan po ako sa lahat ng mga kapatid nating mahihirap, mga kapatid nating mayayaman, mga kapatid nating negosyante, mga kapatid nating manunulat, mga kapatid nating scientist, mag-usap-usap po tayo at magbuo ng isang pambansang panawagan upang magbalik ang ating pagtitiwala sa isa’t isa.

Nagmumungkahi po tayo ng isang Pambansang Kilusang Ebolusyunaryong Pangkalinangan.

BAKIT KAMO! ni Tom Agulto

Jesus is Orinola ni Brother Eddie Villanueva

Cultural Revolution, daw ang kailangan para sa pagbabago sabi ni Jesus is Orinola Eddie Villanueva.

Aksidenteng nasapul ni Villanueva kung ano ang kailangan ng Pilipinas para magkaroon ng pagbabago. Cultural Revolution.  Lumabas sa Philippine News Star, ang kanyang opinyon na wala raw giyerang panrelihiyon na nagaganap ngayon sa Pilipinas at sa halip ay Cultural Revolution. Pero mapagsusupetsahan mo kung meron ba siyang utak para maintindihan ang kanyang sinasabi. Hindi naman kailangang  bumili ka pa ng libro para magkaroon ng kahit katiting na idea kung ano ang Cultural Revolution halimbawa’y ang naganap sa China noong panahon ni Mao. Sa Cultural Revolution sa China, literal na bumaha ng dugo. Dugo ng kumunista, dugo ng mamamayan, dugo ng mga kulto ng relihiyon (tulad ng kung anu-anong kultong Kristiano sa Pilipinas).

Matapos kong basahin ang balita tungkol kay Villanueva,  Napag-alaman ko na ang gusto lang pala niyang sabihin, “iboto niyo ako.”  Iyon ang rebolusyon sa kanya. At siyempre iyon din ang rebolusyon para sa lahat ng evangelistang nagtutulo na rin ang laway para maupo sa kasuklam-suklam na amoy ng upuang iiwanan ni Gorilya – ay mali – Gloria pala.

Cultural Revolution? Pwede kayang hindi madugo? Baka pwede sa Pilipinas. Bakit Kamo!

Pwede namang sa praktikal na pag-iisip at determindadong sentido kumon, mabago ang napakapapangit na ugali ng Pinoy. Halimbawa, punta ka sa palengke. Halos lahat ng puwesto ng tindahan ay may nakadispley na orinola, na akala mo’y may sinasambang tae ang tindero o tindera. orinola – lalagyan pala ng pera. Orinola ang ginagamit nila dahil buwenas daw ang orinola sa negosyo.

Orinola ang ating lalagyan ng pera. Tawa nang tawa siguro ang pari sa kumbento kapag nabasa nila ang kolum na ito. At siyempre magkakandaihi din sa brief si Brother Eddie, Brother Mike at ang isa pang mukhang kalawanging orinolang si Ely Soriano! Kunsabagay si Brother Eddie rin pala ay mukhang orinola. Si Brother Mike, Bro Eddie, Bro Ely pareparehong mas mabaho pa sa orinola ang aral na ibinubuga ng kanilang bunganga. Aleluya, Amen!

Gusto ko mang murahin mula ulo hanggang paa si Villanueva, sayang lang ang tinta. Mauunawaan siguro ni Brother Eddie at iba pang kampon ng kadiliman sa mundo, El Shaddie etc… ang rebolusyong pangkultura kung sila’y bibitiw sa kanilang panatikong pananampalataya. Pero hindi nila gagawin. Dahil marami silang napagsasamantalahang mga myembro dahil sa galing nilang manloko. Si Villanueva ay isang klase ng kanibal na relihiyong nakapipinsala sa isip ng tao. Pinaaasa nilang babalik ang Kristo sa lupa.

Minsa’y bumili ako ng pansit sa bangketa, tinanong ko kung magkano, 15 pesos lang. Mura. Dahil hindi pa ako nananghalian at tamang tama lang ang pamasahe ko para makaabot sa National Press Club mula Novaliches, kalahating order na lang ang pinabalot ko.

Mabilis namang kumuha ng supot na plastik ang babaing nagtitinda, hinawakan ang kutsara saka hinipan ang supot ng plastic para bumuka. Inang ko po! Hindi ako umimik kinuha ko ang pansit at binayaran ng siete singkwenta pesos ang tindera.

Naglakad na ako palayo nang may kumalabit sa aking isang batang payat at marungis. Inilahad ang palad- hinihingi ang pansit.

Nang makasakay ako ng bus, nakalimutan ko na ang sariling sikmura. Nakonsensya ako sa bata dahil hindi ko alam kung anong klaseng mikrobyo ang inilimos ko sa kanya. Kunsabagay baka hindi na rin siya tinatablan ng mikrobyo.

Paano kaya natin mababago ang napakasamang paniniwala sa orinola at pagbuga-buga. Hindi ito lulunasan ng mga pulitiko, hindi rin ito lulunasan ng mga pastor at kung ano anong sekta. Kailangan pa ba natin ang Cultural Revolution na sinasabi ni Villanueva?

Kailangan talaga natin, pero huwag na nating paduguin pa. Malaon nang dinudugo ang buhay ng mahihirap na mamamayan.

Kung makukuha lang sa sermon ang Cultural Revolution, dapat sana’y nagbago na ang kulturang Pinoy na nakalubalob sa pamahiin.

Kung ako ang tatanungin, hindi na natin kailangan ng dugo para masawata ang pamahiin at pangit na paniniwala ng Pinoy sa buhay. Ang kailangan lang natin ay mag-imbento ang kabataang scientist ng sasakyang maghahanap ng astoroid sa kalawakan, Isakay sa space ship ang lahat ng pastor at  preacher ng huwad na pananampalataya saka ibangga sa astoroid.  Amen.

Puwede na tayong magsimula ng Cultural Revolution.

Kung Bakit Panitikan ang Panitikan (komento sa mensahe ni Virgilio S. Almario)

Hindi ko na hahanapin ang sinasabi ni Almario tungkol sa Isang Introduksyon sa Kritika ng Ekonomiyang Politikal kung saan biglang binanggit ni Marx (ayon kay Almario) ang “mahiwagang halina ng sining at tulang epiko ng mga Griyego.” Kumbakit daw “patuloy na nagdudulot sa atin ng kasiyahang estetiko ang mga ito at sa ilang pagkakataon ay itinuturing na isang sukatan at mahirap mapantayang ideal” hanggang sa kasalukuyang sining at panitikan?

Bagama’t sinabi iyon ni Marx, wala ako sa posisyon para umayon o sumalungat sa pamantayang ideal na sinasabi ni Marx o ni Almario.

Sinadya man o binanggit, walang anomalya sa binuong ekonomiyang politikal na pinansin ni Almario laban kay Marx kung bakit hindi dapat mangyari na ang likha sa panahon ng sinaunang lipunang alipin ay patuloy na umakit ng paghanga sa modernong lipunang kapitalista.

Ang hindi nilinaw ni Alamario ay kung anong halimbawang akdang sining ang pinagbatayan at pinuri ni Marx na hanggang sa kasalukuyan ay may “mahiwagang halina” ayon kay Almario.

Tinutudyo ni Almario ang pagsusuring Marxista, na dapat sanang namatay ang pang-akit ng sining ng mga Griyego kasabay o pagkaraan ng pagkamatay ng lipunan at sibilisasyong Griyego. Kung may naipakita sana kung alin o ano ang sinasabing likhang siningng mga Griyego si Almario ay mapagsusuri ko rin para ako’y sumang-ayon o sumalungat kay Marx o kay Almario mismo.

Napakalabong pag-usapan ang kalidad ng sining ng sinaunang lipunang alipin kung ito nga ba ay totoong makapagdudulot ng katuwaan sa atin tulad kasiyahang nararamdaman ng isang musmos sa isang yugto ng gunita ng buhay na hindi na magbabalik. Kaya importante sa diskurso kung may tukoy na akda – tula man ito o prosa na magiging batayan kung ano ang dulot nitong kagandahan.

Sa pagbanggit ni Almario ng mga halimbawa ng kulturang matiryal – tulad ng Taj Mahal, Angkor Wat, at Borobodur, madali ko nang mahuhuli ang punto ni Almario. Sapagkat itinuturing ko na mas superior ang sining ng arkitektura kaysa sining ng salita o pagtula. Ang isang siyentipikong arkitekto ay nakalilikha ng walang daya at di mapapasinungalingang akdang-sining tulad ng Taj Mahal kaysa abstraktong kadakilaan ng mga epiko, halimbawa’y ang Mahabharata at Darangan o kahit ang Iliad na pagdaka’y binanggit din ni Almario para gawing halimbawa. Pero gaano kaganda ang Taj Mahal, Sa tingin ng hari at alipin, pareho lang itong maganda, Pero yung pagkilala sa kontribusyon ng mga aliping naghakot ng bato, nagsemento at nagsakilsakil ng mga palarindingan ng Angkor Wat ang hindi binibigyang panliteraturang pagpapahalaga ng mga haring nakatira sa palasyo. Maganda nga naman itong mga lumang edifices para sa turismo, pero hindi na maiisip o winawalang halaga ng mga turista ang kontribusyon ng mga panday, piyon, mason na nagbuo ng palasyo. Ilang libong alipin ang nangamgatay sa kamangha-manghang likha ng sining. Hindi na ito importante, kasi masa ang namuhunan ng pawis dugo at buhay para maitindig ang sinasabi ni Almario na mga dakilang moog ng sibilisasyon. Ang masa ay mangmang kaya tulad ng paniniwala ni Almario, hindi maaaring makaakda ng dakilang sining at ang tinutukoy niyang “mahiwagang halina” na magmumula lamang sa mga artists na may “mataas” na panlasa. Ihinihiwalay ng ganitong paghuhusaga ang kahalagahan ng lakas-pagawa, lakas-pagawang ginagamitan ng pwersa ng buto at utak. At iyang pagpapahalagang iyan ang binabalewala ni Almario.

Samantala, iba ang trabahong siyentipiko ng arkitektura, hindi puwede ang paglulubid ng buhangin. At madaling husgahan ito, halimbawa ang arkitektura ng CCP o ang San Miguel building ni Leandro Locsin ay napakasuperyor kaysa libro ng salita o tula ni Doveglion o Xose Garcia Villa. Si Locsin ay itinuturing kong super artist at scientist kaysa kay Villa na gusto kong ituring na palaka. Kahit pagsama-samahin ang mga Balagtasista at modernistang makata mula kay Balagtas hanggang kay Alejandro Abadilla ay napakadukha ng kanilang mga akda kung ikukumpara sa akdang sining kahit sinong arkitekto kilala o hindi. Ang mga akdang pampanitikan pagkatapos ng Noli at Fili, ay sakbibi ng romansa, pantasya at pahula-hula at pakapa-kapa. Maraming edukadong manunulat at di ito maipagkakaila ni Almario ang istilong pamumulot ng idea mula sa literaturang Griyego hanggang sa mga modernist – structuralist, constructivist, relativist, postmodernist na padron ay nagpaparayawan sa pamumulot ang mga taga akademya para sa pagtatalong walang katapausan. Syempre hindi makasasabay kami sa diskurso, kami na ang nababasa lamang ay komiks ni Caparas.

Ngunit bigyan kami ng libro at may pwersa din kami’t pagsisikap na magamit ang aming sentido kumon sa mga natural na akdang sining at pampanitikan. May iba kaming panlasa sa Noli at Fili ni Rizal. Hindi namin pagtatalunan ang mga motibo ng bawat tauhan sa loob ng nobelang hindi nagangailangan ng padrino para mailathala.
Ito ang akdang pampanitikan na mas mahalaga kaysa likhang gusali ni Leandro Locsin. Hindi maipagpapalit ang halaga ng dalawang librong ito kahit sa matataas na gusali sa Makati isama na ang palasyo ng Malacanang. Ito ang halimbawa ng mga akdang pampanitikan na mas tumatagal kaysa mga gusali at palasyo. Pero iba ang literaturang nakaasa lamang sa badyet na makukuha sa buwis na nililikom ng gobyerno sa taumbayan, Ang Noli at Fili ay naimprenta nang hindi namalimos ng badyet sa mga Frayle o sa kolonyal na pamahalaang Kastila sa Pilipinas.

Kaiba ang mga akda ni Rizal sa mga proyektong panliteratura ng mga National Artist man o karaniwang artist. Nakapaglalabas sila ng mga coffe table book ng mga tula at paintings mula sa budget ng gobyerno. Limpak limpak na halagang dapat sana’y nakatutugon sa mga pangangailangan ng agrikultura at iba pang sektor sa kanayunan. Nugnit sa halip na masuportahan ang karaingan ng mga magsasaka sa kawalan ng irigasyon, ng kasahulan sa mga post harvest utilities na susuporta sa ekonomya ng mga magsasaka, mas napaglalaanan ng badyet ang mga proyektong pampublikasyon ng mga awtorisadong maglathala tulad ng mga National Artists. Hindi ko maipagpapalit ang halaga ng isang barungbarong sa anumang akda ni Rio Alma o ni Carlo Caparas.

Ang mahirap kayAlmario, palundaglundag ang kanyang diskurso. Basta na lamang magbabanggit siya ng mga “henyo” sa literaturang pandaigdig na sa halip makatulong sa paglilinaw ng diskurso ay nakapagpapalawak ng usapin na mahirap nang masundan at pagdiskursuhan.

Bukod sa mga unang binanggit niyang propeta, bigla niyang ihihirit ang kanyang paniniwala sa kritika ng Pangkating Grunkfurt, kina Teohdor Adorno, Walter Benjamin, At Herbert Marcuse. Anupa’t ang pagbubuo ni Almario ng estetikong pampanitikan kung bakit ang panitikan ay panitikan, ay puro pulot lamang sa kung sinu-sinong propeta dahil marami siyang librong nabili at nabasa.

Sa ganitong estilo, parang mas mahusay pa kay Almario ang mga Evangelist tulad ni Mike Velarde ng El Shaddie Kung may estetikong pampanitikan si Almario, meron ding moralidad panrelihiyon si Velarde. At tulad ni Almario, kung sinu-sinong propeta sa Bibliya ang kanyang pupulutan ng wasto at dakilang parametro ng buhay Kristiano.

Hindi naman problema kung masa o edukado ang artist o ang manunulat basta ang obra niya ay hindi nakakaperwisyo sa mahihirap. Tama si Almario, maraming masa ang mangmang dahil ang literaturang itinuro sa kanila ay literatura na naglilingkod sa mga Hari. Ganito ang sinasabi sa Florante at Laura ni Balagtas,

“Ang Hari at Reyna ay walang inisip,
Kundi ang magsabog ng awa sa kabig.”

Dalawang linya ito sa Florante at Laurang dinadakila ni Almario. Kabaligtaran ito ng siyentipikong kalagayan at relasyon sa lipunan, hindi kailanman nagsasabog ng awa ang mga nasa kapangyarihan, bagkus, ang masa ang pinagmumulan ng kayamanan ng mga Hari at REyna. Kung mahina ang kontribusyon sa produksyon na nagmumula sa manggagawa, mangingisda at magbubukid, kawawa ang mga hari at naghahari-harian sa pulitika at kultura.

Mahirap patulan si Caparas na naghahabol na makasama nang mga elitistang National Artist, hindi nila matatanggap si Caparas,
Dahil si Caparas ay bakya, low class, Excuse me, hindi low class si Caparas, kundi isang pusakal na magkokomiks sabi nga ni Almario pero idaragdag ko na ang halaga ng mga kwento at istorya ni Caparas ay hindi maka-masa kundi makahari. Bugok, degenerative, at walang pagkakaiba ang obra ni Caparas sa mga tinatawag ni Almario Kung bakit ang Panitikan ay Panitikan.

Hindi kami naniniwala na may high class at may low class, kaisipan iyan ng mga hari, kaisipan iyan ng mga nangingibabaw na interes sa lipunan.’

Ang sining na makaagham ay hindi high, hindi rin low, kundi makatao, mapanlikha at hindi mapamuksa. Pantasyador lamang at lasing sa kapangyarihan at titulong National Artist ang magkakasya at makakaintindi kung Bakit ang Panitikan ay Panitikan. Wow! Anong solipsismo ito? Karapatan ng bawat makata na isatula niya ang sariling solipsismo, pero kung ito’y gagawin niyang pamantayang panliteratura, lumabas na siya sa daigdig. Cosmic ang sensasyon ng daigdig, hindi ito nakabatay sa edukadong pamumulot ng kung sinosinong propeta ng literatura at bibliya.

Mas dukha pa sa aming mahihirap ang mga artist na naghahabol sa mga abugado para pagdesisyunan kung sila ba’y national artist o hindi. Nakakasulasok, bakit abugado ang magpapasya kung National Artist ka o hindi. Sayang ang espasyong ito sa facebook, mahirap sundan ang mga palundag lundag na argumento ni Almario na ang gusto lamang niyang palabasin ay mangmang at tanga ang pusakal na magkokomiks na si Caparas. Gusto ko ring maniwala, Pero sino ba ang hindi?

Kung Bakit Panitikan ang Panitikan? Napakaabstrakto nito. Ewan ko. Pero makahulugan para kay Almario.

Kung Bakit ang Panginoon ay Panginoon ng mga Panginoon? Mas maintriga ang tanong na ito ng El Shaddie. Syempre, mas magaling na Ebanghelistang organisador si Mike Velarde. Ewan ko lang kung makata si Brother Amen.

Why Literature is Literature, wow!

Hind ko po talaga ma-gets.

EBOLUSYON HINDI REBOLUSYON ni Tom Agulto

Panawagan para sa Pagsusulong ng Ebolusyunistang Kilusang Pangkalinangan

Naniwala ang taumbayan na naibalik ng People Power sa EDSA ang demokrasya noong 1986 na matagal sinupil ng Batas Militar ni Marcos.

Naluklok sa Malacanang si Cory Aquino,  ngunit nasalin lang ang kapangyarihan sa gobyerno sa mga bagong mapanghuthot at mapagsamantalang pamilya dayukdok na negosyante’t dayukdok na pulitiko. Nakisakay sa “kapayapaang Edsa” ang iba’t ibang sekta ng pananampalataya  – ang mga makakapal ang mukha – mga impokritong lider-simbahan. Nangunguna dito ang patrong simbahang mga nagbasbas kay Marcos; nagbasbas kay Cory; at patuloy na nagbabasbas ng mga dayukdok na lider habang sila’y hindi nagbubuwis.

Sa panahon ni Ramos at Estrada, nalubos ang pagbabalik ng sistema ng korupsiyon sa pulitika at pamamahala ng mga Pambansang Kawatan ng bansa. Nabalik ang mga beteranong kawatan sa Kongreso,  mga beteranong kawatan sa Senado at ngayo’y  nakasampung taon na sa trono ang Reynang Gorilya.   Anupa’t ang gulo sa  EDSA ay nagproseso lamang ng mas mahigpit na pagsasanib  ng mga naghaharing partido ng mga dayukdok na pulitiko upang paghahati-hatian nilang sipsipin ang pawis at dugo ng mahihirap na mamamayan. Nadagdagan lanag sila ng mga baliw na mga artista at baliw na mga broadkaster.  Kasapakat ng mga dayukdok at baliw na nagrerenda sa mga institusyon ng gobyerno, Upang masuhayan ang status qou, sarap na sarap namang paupo upo lang at sumusuweldo at naninindikato ang mga tamad at suwapang na mahistrado sa Korte Supremo.

Nabaon sa utang ang Pilipinas; eleksyon man o hindi, patuloy na nababaon sa krisis sa pananalapi ang gobyerno. Dahil sa patakarang deregulasyon, pinatindi ng Philippine 2000 ni Ramos ang pamumulubi ng bansa.  Naging kontrobersiyal ang Pea-Amare deal at iba pang mga kompanya ng pamahalaang dapat sana’y magsilbi sa kapakanang pampubliko. Nabili ni Lucio Tan ang Philippine Airlines at iba pang establisemento publiko at naging pribadong negosyong sakmal sakmal ng mga ganid-dayukdok na negosyante. Karamihan sa mga kroni ni Marcos na tumalilis sa ibang bansa. Nakabalik na ngayon at nanakmal at nagkakamal ng kayamanang pinagdudugo naman ng mamamayan.

Ano ang puwedeng gawin ng Pilipino upang makaahon sa kawalang pag-asa? Sino ang may kasalanan? Mga dayukdok na pulitiko? Mga ipokritong manghuthot na lider-relihiyon? Mga sakim-ganid na kongresman at senador? Ang Gorilya? Lahat sila ang mga kriminal. Lahat sila berdugo ng masang Pinoy.

Kahit  ang mga social scientist ay nawalan ng silbi. Kumita ng milyon-milyon ang mga surveyor . Naging malaking nesosyo ang mga institusyong walang ginawa sa buhay kundi magsurvey nang magsurvey kung sino ang popwede pang makapanloloko sa tao. Ang paulit-ulit na survey ay naging bisyo ng ng mga partido

Napakalalim na kapahamakan ang kinasadlakan ng taumbayan. Maraming nawalan na ng kakayahang mag-isip nang matino. Namulubi ang marami. Namamatay sa gutom at sakit samantalang lalong naging pabaya ang gobyerno.  At ang mga iresponsableng negosyante sa massmedia, ang pwedeng sisihin sa panlalason sa utak at gawi ng masa. Nariyan ang kulturang spagheting pababa at spagheting pataas. Ang Eat Bulaga na garapal na gumagamit sa masa para lalong ibaon sa kawalang muwang. Nadadamay ang masa sa katangahan dahil sa mga tangang host at mananayaw sa telebisyon. Lalong lalona si Kris Aquino.

Ang mga komunista na huling tinayaan ng suporta at pag-asa ng malawak na masa ng sambayanan  ay di nakahabol nang biglang pumutok na tila bulkang Pinatubo ang galit ng mamamayan laban sa diktadura. Naisahan ang mga komunista ni Cardinal Sin nang  maging bida ito sa pananawagang bakuran ng tao ang mga nagrebeldeng sina Enrile na dating hatchet man ni Marcos sa pagpapataw ng Batas Militar. Nang di makatugon ang komunista sa pamamahala ng bansa, naitsa-pwera ang kaliwa sa muling pagbubuo ng mga baong batas at patakaran ng Administrasyong Cory Aquino.

Naiwan sa pansitan ang mga NPA nang magkaroon ng internal na krisis ang mga komunista; humantong sa pagdidebate at nauwi sa pagpapatayan ng magkakasama na dapat sana’y natuto sa krimen ng rebolusyon laban kay Supremo Andres Bonifacio. Ito ang “internal bleeding”  Ang unang Krimen ng mga traidor sa KKK.

Sa gitna ng kawalang-pag-asa, at malalim na pagkalito, lahat  na lamang ay naging manghuhula kung sino ang sisisihin at kung paano paniniwalain ang ating mga sari-sarili na makakalas pa natin ang buhol ng lubid na waring nakasilo sa ating mga leeg.  Ang maaari lang matukoy na makalulutas nito ay ang panawagan para sa isang pambansang ebolusyong pangkultura. Ngunit may ilang sektor sa lipunang Pilipino tahimik na tahimik at hindi pa nariringgan ng inisyatiba kung paano haharapin ang pag-iral ng dominanteng interes na salungat sa kapakanan ng mamamayan.

Ang panawagang ito ay para sa kanila:  sa mga guro at mag-aaral,  mga manunulat at artista at sa mga scientist sa loob at labas ng akademya. Hinihingi ng katwiran na magsama-sama sila bilang isang puwersang magtataguyod ng transpormasyon para sa pagbabago at pag-unlad. Kailangang nilang umaksiyon, makisangkot at pamunuan ang mga kilusan ng mamamayan laban sa katiwalian at para sa pagbubuo ng isang ebolusyunistang kilusang pangkalinangan.
Napakahalaga ng papel ng sektor na ito para makahubog tayo ng isang kalinangan o bagong kulturang makatao syentipiko at produktibo .  Isang kulturang ebolusyunista na makagagamot sa ating sakit bilang isang bansa. Isang ebolusyunistang kalinangan na magbabalik sa ating puso at kaluluwa ng nawaglit na pag-ibig sa kapatid at pagdakila sa ating Inang Bayan.

Itatakwil ng ebolusyunistang kilusang ito ang makakanibal na rebolusyong laging nagpapadanak ng dugo. Napatunayan na natin sa kasaysayan, ang madudugong rebolusyon ay pagpapalit-palit lamang kung sino ang mas malakas at mas dayukdok sa kapangyarihan. Ang kailangan natin ay Ebolusyong Pangkalinangan, hindi rebolusyon. Ang Kilusang Ebolusyunista ang makapagbibigkis sa ating mga kababayan tungo sa pagbabago at kaunlaran.

Ebolusyong Pangkalinangan ang iminumungkahi kong intellectual apparatus para mapayabong natin ang isang kulturang maglilinis sa ating mga puso, magtatanggal ng poot sa atin sa bawat isa. Isang makasining, makaagham na kulturang magpapabulas sa tao para siya maging mapanlikha at kapaki-pakinabang sa lipunan, sa bansa at pakikisalamuha sa sibilisasyon ng buong mundo.

Nananawagan po ako sa mga organisasyong masa, sa mga pribadong organisasyong pangkaunlaran, pagyamanin natin ang mungkahing ito para pagkaisahin ang mga artista’t manunulat sa massmedia, ang mga scientists, ang mga guru na pamunuan ang isang kilusang ebolusyunista para sa hinahangad nating pambansang pagbabago.

EBOLUSYON hindi REBOLUSYON!